Szymbark — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Szymbarku — po niemiecku Schönberg — leży na działkach 41, 42 i 43/1. Obiekt figuruje w ewidencji konserwatorskiej pod kartą CM.73316. Zachowały się fragmenty nagrobków i starodrzew; po 1945 roku cmentarz opuszczono. Ewidencja datuje go na drugą połowę XIX wieku; Agathon Harnoch liczył w parafii w 1890 roku osiemnaście cmentarzy.

Skorevo, zaginioną wieś na polach dzisiejszego Szymbarku, wymieniono w 1284 roku i zniszczono w wojnie trzynastoletniej. Po wojnie zakończonej w 1466 roku okolica była tak spustoszona, że zarosła lasem. Nabywca opuszczonych wsi, pan von Knibowski (w Słowniku geograficznym Maciej Knibawski), sprowadził z Pomorza dwadzieścia dwie rodziny luterańskie. W październiku 1605 roku pan von Knibowski nadał tym rodzinom przywilej; zbudowały one wieś Kłobuczyno i dostały pozwolenie na kościół luterański. Wkrótce Demetrius Weiher, starosta kościerski, zasiedlił Pomorzanami również Szymbark, gdzie także pozwolił wznieść kościół. Ponieważ dwaj duchowni tak blisko siebie nie mogli się utrzymać, ten z Kłobuczyna odszedł, a kłobuczynianie rozebrali swój kościół i przyłączyli się do Szymbarka. Szymbark założono w 1607 roku jako zupełnie nową wieś na polach zaginionej wsi Skorevo.

Starosta Demetrius Weyher zbudował tu wtedy z drewna kościół luterański dla sprowadzonych przez siebie chłopów pomorskich z Szymbarku, Fischershütte (Rybaki) i Beek (Kaliska Kościerskie). Pierwszy tutejszy kościół założono około 1610 roku.

Następny, ukończony 24 czerwca 1785 roku — datę podawał wycięty w drewnie napis nad głównym wejściem — był szachulcowy, z wieżą tej samej konstrukcji. W wieży szachulcowego kościoła wisiały dwa dzwony z 1637 i 1774 roku. Kolejną świątynię, murowaną, pod patronatem królewskim, poświęcono 19 grudnia 1834 roku. Była to budowla o masywnych ścianach, mieszcząca dwa tysiące osób, ze smukłą wieżą; Agathon Harnoch nazywa ją kościołem obecnym. Jego wykaz ewangelickich kościołów Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku notuje przy tej parafii — pod nazwą „Schönberg”, w diecezji kartuskiej — 4725 dusz, a w skali roku 185 chrztów, 44 śluby, około 2700 komunikantów i 90 pogrzebów.

W 1772 roku pastor w Szymbarku pobierał dziesięcinę także od ewangelików z Rekownicy oraz ze Starego i Nowego Barkoczyna. Parafia była macierzysta dla okolicy; należały do niej Kłobuczyno, Stara Huta i Pierszczewo. W Nowym Barkoczynie w powiecie kościerskim parafia miała do 1851 roku filię. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1773 roku (dla dawnej filii w Nowym Barkoczynie chrzty i śluby z lat 1693–1786), wykaz komunikantów od 1864 roku i księgi konfirmacji od 1898 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1773—; außerdem für die frühere Filialgemeinde Neu-Barkoschin Tf Tr 1693—1786. K 1864— Konf 1898—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823—74”.

Rejestr zabytków datuje dzisiejszą świątynię na lata 1882–1884 (nr A-1928 z 21 stycznia 2016 roku). Jak dzisiejsza świątynia ma się do murowanego kościoła z 1834 roku, źródła nie wyjaśniają. Po 1945 roku parafię ewangelicką zlikwidowano, a kościół przejęli katolicy; nosi on wezwanie świętej Teresy od Dzieciątka Jezus.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii. Katolicy należeli do parafii w Kościerzynie. W 1869 roku Szymbark liczył 343 mieszkańców. Według spisu z 1 grudnia 1885 roku Szymbark liczył 391 mieszkańców w 51 domach i 73 gospodarstwach domowych, w tym 204 mężczyzn i 187 kobiet; wyznaniowo było to 352 ewangelików, 29 katolików i 10 Żydów. Działała tu dwuklasowa szkoła ewangelicka — w 1887 roku uczyło się w niej 182 dzieci.

Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył tu 426 mieszkańców. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował tu 330 mieszkańców, w tym 248 wyznania ewangelickiego i 81 rzymskich katolików. W tym samym spisie narodowość niemiecką podało 221 osób, a polską — 109 osób.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rejestr zabytków datuje dzisiejszą świątynię na lata 1882–1884, a Harnoch w wykazie z 1890 roku nazywa kościołem obecnym murowaną świątynię poświęconą w 1834 roku. Pierwszy tutejszy kościół założono według jednego zapisu około 1610 roku, a według drugiego starosta Demetrius Weyher zbudował go z drewna w 1607 roku, przy zakładaniu wsi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4336 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 110; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Karthaus, strona 52, pozycja 105; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon für das Königreich Preußen — spis powszechny z 1 XII 1910, Provinz Westpreußen, Kreis Karthaus; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, m.in. t. IV, hasło „Kłobucin”; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 140, nr 299; ewidencja konserwatorska — karta CM.73316 i wykaz cmentarzy, gmina Stężyca, pozycja 36; U. Kerntopf za H. Neumeyerem, dzieje parafii ewangelickiej Schönberg; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129–130, pozycja 374; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 86, 91–92, 183; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33.