Szymbark — kościół ewangelicki (Schönberg)

Szymbark (po niemiecku Schönberg) w gminie Stężyca należał do 1920 roku do pruskiego powiatu kartuskiego (Kreis Karthaus). W przeciwieństwie do silnie katolickiego, kaszubskiego otoczenia była to miejscowość ewangelicka. Ewangelicy mieli tu własną parafię, własny kościół parafialny i dwuklasową szkołę. Dzisiejsza świątynia — z kamienia polnego i cegły maszynowej, na planie krzyża, w formach neogotyckich — powstała w latach 1882–1884. Katolicy chodzili do kościoła w Kościerzynie.

Wieś powstała z osadnictwa, i to wiadomo z dokumentów. Szymbark założono w 1607 roku jako zupełnie nową wieś na polach zaginionej wsi Skorevo, wymienionej w 1284 roku i zniszczonej w wojnie trzynastoletniej. Harnoch przypuszcza, że spustoszona po wojnie zakończonej w 1466 roku wieś Mansfow, wymieniana obok Kłobuczyna, to dawna nazwa Szymbarku. Schönberg założył starosta kościerski Demetrius Weiher, osadzając tu ewangelików z Pomorza; w sąsiednim Kłobuczynie (po niemiecku Klobschin) robił to samo od 1605 roku Maciej Knibawski (u Harnocha: von Knibowski), który sprowadził dwadzieścia dwie rodziny luterańskie i nadał im w październiku tego roku przywilej w Grabowie. Starosta Demetrius Weyher zbudował tu wtedy z drewna kościół luterański dla sprowadzonych przez siebie chłopów pomorskich z Szymbarku, Fischershütte (Rybaki) i Beek (Kaliska Kościerskie).

Erich Hoffmann, opierając się na dokumentach z lat 1611, 1618 i 1630, wyliczył, że Szymbark założono pod koniec 1609 albo w 1610 roku. Przywilej z 4 października 1611 roku zapisał osadnikom wolność wyznania i prawo budowy kościoła. Pierwszym udokumentowanym pastorem był w 1641 roku Christianus Ebel, a najstarsza wspólna księga metrykalna Szymbarku i Nowego Barkoczyna zaczyna się w 1694 roku; Nowy Barkoczyn pozostawał filią Szymbarku do 1851 roku.

Sąsiednie Kłobuczyno miało własny kościół i predykanta tylko w latach 1605–1630; źródła nazywają tego predykanta raz Martinem Tabertem, raz Mortonem. Gdy dobra przejęli kartuzi, pastora wypędzono, a kościół rozebrano; tamtejsi parafianie przyłączyli się do Szymbarku — stąd wzięło się podanie o klobszyńskich dzwonach.

Kolejno stało tu kilka świątyń. Dzisiejsza świątynia jest według Heidna trzecią z kolei. Agathon Harnoch, spisujący dzieje kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich, podaje, że pierwszy kościół założono około 1610 roku. Tabelaryczne zestawienie pomorskich miejscowości szkolnych, które Waschinski ułożył z tych wizytacji, notuje przy Szymbarku pod rokiem 1702: „kościół luterański zbudowany w 1607 roku”. Urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej z 1869 roku dodaje, że kościół ten założono w 1607 roku po zniszczeniu kościoła w Kłobuczynie.

Luterański dom modlitwy w Szymbarku — zapisanym jako Szemberk, a w 1766 roku Szembark — wymieniają wizytacje katolickiej parafii kościerskiej z 1702 i z 1766 roku, obok domu modlitwy w Barkoczynie; w 1766 roku luteranów tej parafii liczono na trzystu. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Kownatzkiego (1728).

Heidn podaje pełną listę pastorów od 1758 roku: Lietz (1758–1787), Mauss (1787–1814), Böhm (1814–1817), Hobrecht (1817–1820, przeniesiony do Sobowidza), Bretschneider (1820–1823, usunięty z urzędu za działalność polityczną), Fleischer (1824–1855), Fuchs (1855–1867), Hampf (1867–1880), Zieger (1882–1883), Glank (1883–1890), Rudick (1890–1898), Arndt (1898–1899), Zander (1899–1912), Böttcher (1912–1918), Bischoff (1918–1925), Johst (1925–1937), następnie emerytowany pastor Ufer i do 1945 roku Frey. W styczniu 1911 roku pastor Gustav Zander z Szymbarku otrzymał Order Czerwonego Orła IV klasy, jak ogłosił urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger”. Księga zgonów parafii, założona w 1774 roku na polecenie pruskiej kamery w Kwidzynie i przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, ma na karcie tytułowej dopisany spis pastorów. Pierwszym pastorem za pruskich rządów był J. C. W.

Lietze, urzędujący tu już w 1761 roku, który w 1787 roku przeszedł w stan spoczynku. Johann Joachim Friedrich Mauss objął parafię 14 października 1787 roku i zmarł tu 9 lutego 1814 roku w wieku 63 lat, po 26 latach i czterech miesiącach urzędowania. Michael Boehm, jego następca od 1814 roku, zmarł w Szymbarku 14 marca 1817 roku. Księgę prowadzili dalej od 15 lipca 1817 roku pastor Hobrecht, od 1 lutego 1821 roku pastor Bretschneider, a od 13 września 1824 roku pastor Fleischer, wcześniej duchowny w Bukowinie w powiecie lęborskim. Pastor Hampf dopisał na tej samej karcie, że w latach 1731–1758 był tu pastorem Johann von Kownatzki, i odesłał do wpisu w księdze chrztów z 1 maja 1740 roku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku pierwszym pastorem Szymbarku w czasach pruskich był J. C. W. Lietze, wymieniany jako pastor szymbarski już w 1761 roku, który miał przejść na emeryturę w 1787 roku; 14 października 1787 roku urząd objął Johann Joachim Friedrich Mauß, zmarły tu 9 lutego 1814 roku, po nim do 14 marca 1817 roku służył Michael Böhm, a w 1817 roku nastał Andreas Heinrich Hobrecht.

W 1772 roku pastor w Szymbarku pobierał dziesięcinę także od ewangelików z Rekownicy oraz ze Starego i Nowego Barkoczyna. Według Harnocha następny kościół, ukończony 24 czerwca 1785 roku, był szachulcowy, z wieżą tej samej konstrukcji i dwoma dzwonami z 1637 i 1774 roku; datę podawał wycięty w drewnie napis nad głównym wejściem. Według Heidna kościół z cegły w konstrukcji ryglowej poświęcono w 1789 roku, a trzeci, obecny, w 1884 roku. Około 1812 roku w kościele stanęły organy, a ponieważ nauczyciel Gronert nie umiał na nich grać, zrezygnował ze szkoły i zastąpił go nauczyciel Rundström.

Obecny kościół — według Harnocha murowany, pod patronatem królewskim, mieszczący dwa tysiące osób, ze smukłą wieżą — poświęcono 19 grudnia 1884 roku (Birecki; ten sam dzień podaje Harnoch). Piotr Birecki podaje, że do nowego kościoła przeniesiono ze starego ołtarz, ambonę, chrzcielnicę, organy i ławki, a część kosztów pokryto z wynajmu miejsc w ławkach; brązowany krucyfiks ze złoconą figurą Chrystusa podarował w 1883 roku oddział Towarzystwa Gustawa Adolfa z Neuruppin, a w 1909 roku zainstalowano piece grzewcze z pomocą kartuskiego mistrza budowlanego Triebesa. Trzechsetlecie wspólnoty obchodzono 15 stycznia 1911 roku, z kazaniem generalnego superintendenta Döblina i pieśniami „Bis hierher hat mich Gott gebracht” oraz „Warownym grodem jest nasz Bóg”.

Wieś była zdecydowanie ewangelicka i widać to w każdym spisie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 142 mieszkańców, wszystkich wyznania luterańskiego, a jako parafię luterańską — sam Szymbark. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Kościerzynie. W 1869 roku liczyła 343 mieszkańców; spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 391 osób, z czego 352 ewangelików, 29 katolików i dziesięcioro wyznania mojżeszowego. Sama parafia szymbarska liczyła u Harnocha około 4725 dusz i miała osiemnaście cmentarzy. W roku sprawozdawczym, według kroniki Harnocha z 1890 roku, zanotowano w parafii 185 chrztów, 120 konfirmacji, 44 śluby, 2700 komunikantów i 90 pogrzebów; nabożeństwa odprawiano po niemiecku.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 4546 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1890 roku Ernst Paulick. Około 1905 roku było tu 432 mieszkańców, a spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył 426, w tym 377 mówiących po niemiecku — wśród nich 373 ewangelików i czterech katolików.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował 330 mieszkańców i 248 ewangelików; narodowość niemiecką podało 221 osób, a polską 109.

Po 1945 roku niemiecką mniejszość i część Kaszubów wysiedlono, a kościół przejęli katolicy — dziś jest to rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem świętej Teresy od Dzieciątka Jezus, w dekanacie Stężyca, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1928 decyzją z 21 stycznia 2016 roku. Według „Berenter Kreisbote” z 2002 roku po wojnie kościół wymalowano we wzory kaszubskiej sztuki ludowej. Tutejszy cmentarz opisano osobno. Z parafii ewangelickiej zachowały się księgi metrykalne z lat 1694–1944. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że parafię w Szymbarku erygowano 1 kwietnia 1928 roku.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów od 1773 roku, dla dawnej filii w Nowym Barkoczynie księgi chrztów i ślubów z lat 1693–1786, wykaz komunikantów od 1864 i księgi konfirmacji od 1898 roku, a w sądzie obwodowym w Kartuzach duplikaty ksiąg chrztów, ślubów i zgonów z lat 1823–1874. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1773—; außerdem für die frühere Filialgemeinde Neu-Barkoschin Tf Tr 1693—1786. K 1864— Konf 1898—. Dupl. A.-G. Karthaus: Tf Tr St 1823—74.”.

Willy Heidn pisze w książce o dziejach powiatu kartuskiego (1971), że mieszkańcy Kłobuczyna rozebrali swój kościółek w 1630 roku, gdy kartuzi usunęli ich pastora, aby nie dopuścić do obsadzenia parafii księdzem katolickim, i odtąd należeli do Szymbarku. Kataster kontrybucyjny z lat 1772–1773 notuje w Szymbarku nauczyciela Michela Grunerta.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Heidn podaje 1789 jako rok poświęcenia kościoła ryglowego, Harnoch — 24 czerwca 1785 roku jako dzień jego ukończenia; Heidn przytacza też zapis pastora Hampfa, według którego Johann von Kownatzki był pastorem w Szymbarku w latach 1731–1758, podczas gdy Schnaase łączy go z rokiem 1728. Według zestawienia Waschinskiego i podręcznika z 1869 roku kościół zbudowano w 1607 roku, według Harnocha — około 1610; Hoffmann wyliczył założenie wsi na koniec 1609 albo 1610 rok.

Według podręcznika budowa z 1607 roku nastąpiła po zniszczeniu kościoła w Kłobuczynie; według Heidna (1971) kościółek w Kłobuczynie zbudowano w 1605 roku, a gdy w 1630 roku kartuzi wypędzili pastora, mieszkańcy sami go rozebrali.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Joachim Friedrich Mauss (1815), Georg Friedrich Fleischer (1824), Johann Julius Heinrich Fuchs (1854), Ernst Adolf Theodor Paulick (1890), Gustav Zander (1899–1912), Johannes Wilhelm Ludwig Boettcher (1912), Johann Bischoff (1918–1925), Rudolf Hugo Johannes Gustav Johst (1925), Erik Frey (1940). Bez podanego roku: Christian Rudolph Hampf.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 373 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 4336 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 424–425; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Karthaus, poz. 105; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 95; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 327, 396, 408–409; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 140, nr 299; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, s. 129; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 154, 171, 180, 205, 260; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 24–25; W. Heidn, „Die Ortschaften des Kreises Karthaus/Westpr. in der Vergangenheit”, Marburg 1965, s. 509–511; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6376, „Sonstige Verzeichnisse 1744–1824” (księga zgonów parafii Schönberg od 1774 roku), skan 3, dostęp przez portal Archion; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 129–130, pozycja 374; H. Schuch, „Historische Nachrichten über die Landschaft um Berent und die Anfänge ihrer Germanisirung vornehmlich im 13. Jahrhundert”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 10 (1883), s. 109; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 86, 91–92, 183; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 33; W. Heidn, „Die Geschichte des Kreises Karthaus (vom Ende der Ordensherrschaft 1466–1945)”, Hamburg 1971 (Sonderschrift 20), s. 53–54; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 130, 176; t. 2, s. 497, 516, 538; t. 3, s. 710, 883; t. 4, s. 1156; t. 5, s. 1336; t. 7, s. 2032; „Berenter Kreisbote” nr 3 (2002), s. 5; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 30 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).