Tarnówka — dawny kościół ewangelicki (ob. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny)

Tarnówka — po niemiecku Tarnowke — leży w powiecie złotowskim, a jej dawny kościół ewangelicki stoi nieprzerwanie od 1773 roku. Wzniesiono go w konstrukcji szachulcowej, czyli z drewnianego szkieletu wypełnionego cegłą lub gliną. Jest zachowanym świadectwem ewangelickiej przeszłości wsi. Patronat nad świątynią sprawował książę Fryderyk Leopold jako właściciel dóbr złotowskich i krajeńskich.

W 1579 roku Tarnówka otrzymała przywilej fundacyjny od Kościeleckiego, dziedzica dóbr krajeńskich, który po wielkiej zarazie sprowadził tu luterańskich osadników z Pomorza i zapewnił im swobodę wyznania. W 1582 roku, jeszcze w stuleciu Reformacji, osadnicy zbudowali kościoły w dwóch miejscach naraz — w Tarnówce i w sąsiedniej Osówce — a wolność praktyk religijnych potwierdzono im na piśmie. W XVII wieku wieś została nawet podniesiona do rzędu miast, ale przywilej ten straciła w 1631 roku. Ród Grudzińskich pojawił się tu później: Zygmunt i Andrzej Karol Grudzińscy dziedziczyli dobra krajeńskie wraz z Tarnówką, a zarazem dobra złotowskie, gdzie w połowie XVII wieku grzebali swoich zmarłych w katolickiej kaplicy w Złotowie i zwozili cegłę na tamtejszy kościół.

Kościół w Tarnówce budowano kilka razy od nowa. W przeddzień Zielonych Świątek 1701 roku spłonęła połowa wsi wraz z kościołem i plebanią; nową świątynię postawiono według Harnocha w 1731 roku. Już rok później, po wizytacji oficjała kamieńskiego Józefa Erazma Platera z 24 lutego 1732 roku, gminy w Tarnówce i Osówce musiały pod groźbą śmierci dwóch swoich starszych rozebrać własne kościoły; duchowny Christoph Weiß uszedł na Pomorze, a zmarłych trzeba było odtąd chować w ziemi niepoświęconej. W kościele do dziś wisi tablica z napisem „Durch blinden Eifer sank ich nieder 1732, durch Gottes Hilfe steh ich wieder” — przez ślepą gorliwość upadłem w roku 1732, z Bożą pomocą znów stoję.

W 1768 roku ówczesna właścicielka dóbr, księżna Anna Sułkowska, pozwoliła wznieść nowy kościół, ale zwiezione już drewno spalił jeden z dowódców konfederackich. Dopiero w 1773 roku, w dziewiątą niedzielę po Trójcy Świętej, poświęcono stojącą do dziś świątynię, a duszpasterzem został sprowadzony z Pomorza Michael Runge. Na pamiątkę pożaru z 1701 roku i prześladowań z lat 1732–1772 odprawiano tu co roku nabożeństwo błagalne w sobotę przed Zielonymi Świątkami.

Zapiski o kościele wpisał do ksiąg kościelnych Tarnówki poprzednik pastora Peterssona. Petersson przekazał je N. G. Benwitzowi z Chojnic, który je ogłosił. Ta kronika parafialna jest relacją jednej strony sporu. Według niej pastora Johanna Christiana Weisego oskarżono o przyjmowanie do komunii dzieci rodziców katolickich. Wezwany do Kamienia nie stawił się i odjechał nocą, a pożegnalne kazanie wygłosił do swojej gminy w Zamborst na Pomorzu. Gmina trzymała potem straż, 20 ludzi w dzień i 40 w nocy, a na wieżę zniesiono kamienie. Oficjał i duchowni przyjechali pięcioma powozami, by poświęcić kościół. Mieszkańcy prosili i położyli się przed drzwiami, doszło do bójki, z wieży rzucano kamienie i goście odjechali; miały być rozbite głowy. Później dwóch ławników, Michaela Elgerta i Christopha Stenkego, uwięziono pod groźbą ścięcia, jeśli kościół nie zostanie rozebrany.

Rozebrano go około zapustów 1732 roku. Dzwony, ambonę i ławki gmina zakopała, gdy kazano je oddać do Krajenki. Trzeba było usunąć ogrodzenie cmentarza i zrównać groby; dzieci wożono na pogrzeb do Krajenki, dorosłych chowano przy drodze. Dopiero po wielu latach pozwolono znów grzebać na cmentarzu, zawiesić dzwony i czytać kazania przez nauczyciela.

Kościół w Tarnówce, po niemiecku Tarnowke, z 1773 roku był — według inwentarza zabytków — szachulcowy, obity deskami i kryty gontem. W kościele w Tarnówce wisiały dwa dzwony odlane przez Davida Biecka w 1728 i 1729 roku, z napisem „Soli Deo Gloria. Fecit me David Bieck”. Inwentarz zabytków zalicza gminę ewangelicką w Tarnówce, obok Krajenki, do najstarszych w powiecie złotowskim, odnotowując wprowadzenie tu nabożeństwa ewangelickiego w 1579 roku.

Według kroniki gmina dostała zgodę na budowę po 1772 roku przez tajnego radcę von Brenkenhofa. Kościół i plebanię wzniosła bez żadnego wsparcia, własnym kosztem.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Tarnówce był budowlą drewnianą z drewnianą wieżą, z rzeźbionym ołtarzem i organami o ośmiu głosach. Tak samo wyglądały trzy kościoły filialne parafii: w Osówce, zbudowany w 1773 roku, w Petzewo z 1805 roku i w Sakollnow z 1815 roku — z tą różnicą, że w Sakollnow nie było organów, a ambona wisiała nad ołtarzem; organy w Osówce i Petzewo były małe.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej „August Terletzki” z około 1908 roku, ogłoszonego przez Wiktora Łyjaka, w 1892 roku zbudowano dla kościoła w Tarnówce organy o dziewięciu głosach, w tym samym roku dla kościoła w Osówce organy o trzech głosach, a w 1893 roku dla kościoła w Petzewo organy o czterech głosach. W opracowaniu Łyjaka instrumenty te figurują wśród prac Eduarda Witteka, który faktycznie przejął firmę dopiero w połowie 1894 roku; jego wcześniejsze prace były według Łyjaka samodzielnymi zleceniami, dopisanymi do katalogu.

Harnoch wymienia jako pierwszego znanego duchownego w Tarnówce Samuela Roikowa, urzędującego na początku XVII wieku, po nim od 1648 roku Johanna Buxmanna; Michael Runge, sprowadzony z Pomorza w 1773 roku, spisał dzieje tutejszego kościoła w rękopisie złożonym w archiwum parafialnym. Otto Goerke zapisuje pierwsze nazwiska jako Samuel Koikow (do około 1638 roku) i Johann Bußmann (1638–1659; Harnoch: od 1648), a po nich wymienia Johanna Fabriciusa, właściwie Schmidta (1660–1703), rodem z Chojnic, wcześniej konrektora tamtejszej szkoły i od 1654 roku pastora w Bärenwalde, powołanego 13 lutego 1660 roku przez Andrzeja Karola Grudzińskiego; w 1702 roku dodano mu adiunkta Daniela Runge, ordynowanego 8 lipca tego roku w Kostrzynie.

W czasach pruskich pastorami byli Michael Runge, zmarły w 1804 roku jako burmistrz Złotowa, i Karl Friedrich Wilhelm Petersson (1792–1836), zarazem pierwszy superintendent diecezji złotowskiej. Szkoła w Tarnówce należała do najstarszych w powiecie: w latach 1617–1631 uczył w niej nauczyciel Walther, a gdy gminie brakowało duchownego, nauczyciele czytali w niedziele i święta kazania.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1777 roku, ślubów, zgonów i konfirmacji od 1778, a wykaz komunikantów od 1888 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1777— Tr St Konf 1778— K 1888—. Dupl. A.-G. Flatow: Tf Tr St 1823—74”.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Tarnowke jako wieś. Notował tu 172 domy mieszkalne i 1146 mieszkańców, w tym 1123 ewangelików, dwóch katolików i 21 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Krajence; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1885 roku Tarnówka liczyła 1416 mieszkańców, w tym 1345 ewangelików, 63 katolików i ośmiu Żydów; katolicy należeli do parafii w Krajence.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) trzyklasowa szkoła ewangelicka w Tarnówce miała w 1887 roku 278 dzieci i trzech nauczycieli. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2515 ewangelików; patronem był książę Fryderyk Leopold Pruski, a pastorem był od 1888 roku Ernst Liedtke.

W 1945 roku świątynię przejął Kościół katolicki, ale własną parafię — pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny — erygowano tu dopiero w 1951 roku. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono 23 lipca 1945 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku. Kościół pełni dziś funkcję kościoła parafialnego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Michael Runge objął parafię w 1773 roku, przy poświęceniu nowego kościoła; Goerke podaje dla jego urzędowania lata 1778–1792, a księgi metrykalne parafii zaczynają się w latach 1777–1778. Cała parafia ewangelicka liczyła pod koniec XIX wieku trzy tysiące osiemset dusz i miała siedem cmentarzy, a almanach z 1897 roku podaje dla niej 2515 ewangelików.

🟡 Kronika parafialna różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Kościół rozebrany w 1732 roku postawiono według Harnocha w 1731 roku; kronika podaje zgodę z 1702 roku i ukończenie budowy w 1705 roku, gdy brakowało tylko ołtarza (s. 300). Goerke wymienia tu w tych latach duchownych Daniela Rungego (od 1702 do 1726 roku) i Johanna Christiana Weisego, co pasuje do kroniki. Rok 1731 mógłby oznaczać wykończenie, ale żadne z tych źródeł tego nie mówi. Michael Runge objął parafię według opisu wyżej i Harnocha w 1773 roku; kronika nazywa go Johannem Michaelem Rungem, wnukiem Daniela, i podaje ordynację w Kwidzynie 19 marca 1778 roku oraz 46 lat bez pastora od 1732 roku (s. 299), a Goerke ma lata 1778–1792. Pastora z 1732 roku opis wyżej nazywa Christophem Weißem, kronika Johannem Christianem Weisem, wcześniej rektorem w Czarnem (s. 299).

Goerke uważa Fabriciusa i Schmidta za jedną osobę; kronika wymienia ich jako dwóch kolejnych pastorów, Johanna Fabriciusa powołanego 13 lutego 1660 roku i Johanna Schmidta, rodem z Chojnic (s. 299). Zgodę na kościół z 1768 roku opis wyżej przypisuje księżnej Sułkowskiej, kronika sejmowi w Warszawie, dokąd księżna Anna Sułkowska zawiozła dokumenty gminy (s. 304). Drewno spalono według opisu wyżej całe, według kroniki część, pod dowództwem Roskowskiego, a gmina zapłaciła 18 dukatów, by ocalić resztę i wieś (s. 304).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 1511 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 2555 dusz. Pastorem był wtedy, od 1908 roku, Wilhelm Hoeppener, urodzony w 1866 roku. W marcu 1908 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że probostwo w Tarnówce jest wolne; dawało 5723 marki dochodu obok wolnego mieszkania, a podania przyjmowała w Berlinie książęca Generalna Administracja dóbr złotowskich (Herrschaft Flatow).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Bußmann (do 1659), Daniel Runge (1703), Johann Christian Weise (1727–1732), Carl Friedrich Wilhelm Peterson (1792), August Wilhelm Gottlob Peterson (1837), Ludwig Bernhard Gottfried Plähn (1868), Ernst Georg Gustav Liedtke (1888), Theodor Wilhelm Johannes Hoeppener (1908), Johannes Schulz (1926).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Tarnówka”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 491; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 414, 430; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 8, nr 101; Kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki pod wezwaniem Nawiedzenia NMP — Zabytek.pl; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 489–491 (hasło „Tarnowke, Oßowke, Petzewo und Sakollnow”); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło „Tarnówka”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat złotowski, s. 170–171, poz. 99; O. Goerke, „Der Kreis Flatow in geographischer, naturkundlicher und geschichtlicher Beziehung”, Flatow 1918, s. 553–555; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 61; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 12–13; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 55–56; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 276; t. 3, s. 812; t. 4, s. 1087; t. 5, s. 1348, 1365, 1530; t. 6, s. 1655; t. 7, s. 1945; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 297, 299–305; „Der Reichsbote” (Berlin), 10 marca 1908 roku, s. 15 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 47, 61.