Tczew — zbór ewangelicki św. Jerzego (kościół podominikański)

Gmina ewangelicka w Tczewie (po niemiecku Dirschau) objęła gotycki kościół podominikański w 1853 roku i użytkowała go do 1945 roku jako trzeci kościół świętego Jerzego — kościół unijny. Po wojnie świątynię przejęli katolicy.

Zanim stała się zborem, była kościołem zakonnym. Klasztor dominikanów ufundował w Tczewie w trzynastym wieku książę Mściwój II, a pierwsi zakonnicy przybyli z Gdańska; kościół poświęcono najpierw Najświętszej Marii Pannie, później występował pod wezwaniem świętego Mikołaja. Heise datuje budowę kościoła — korpusu nawowego i prezbiterium, poza starszymi dolnymi partiami — na połowę XIV wieku, ze względu na pokrewieństwo form z tczewską farą, budowaną w tym samym czasie. W czasie Reformacji kościół stał pusty dłużej niż pięćdziesiąt lat — zakonnicy schronili się do Gdańska. Pustkę potwierdza strona katolicka: wizytacja z 1583 roku poleca porozumieć się z dominikanami gdańskimi, którzy pobierali dochody tutejszego klasztoru, żeby przynajmniej w adwencie albo w Wielkim Poście przyjeżdżali tu z kazaniem.

Dopiero około 1600 roku zakonnicy wrócili do posługi: szerzyli nabożeństwo różańcowe, pomagali sąsiednim proboszczom, od 1653 roku sami obsługiwali kościół w Kokoszkach, prowadzili też rekolekcje dla duchownych.

Tymczasem miasto przeszło na stronę Reformacji. Wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego, przeprowadzona około 1583 roku, zastała Tczew już w rękach protestantów. Wizytator zapisał, że magistrat i zamożniejsi mieszczanie — „wszyscy heretycy” — utrzymywali własnego duchownego, który głosił kazania w kościele świętego Jerzego za murami miasta i cieszył się w mieście wielkim poważaniem, czemu sprzyjało zaniedbanie miejscowego proboszcza katolickiego. Protokoły mówią też wprost o pieniądzach. W zapisie „De ecclesia Dirszoviensi” stoi: „Kościół parafialny grozi zawaleniem, bo od czasu pożaru nie został odbudowany — zaniedbany przez heretyckich opiekunów. Największą część dochodów senat przenosi na tłum heretyków, na kościół świętego Jerzego, który zresztą zajmują bez żadnego prawa”.

Tuż dalej wizytator dodaje, że ubodzy katolicy byli zmuszani płacić innowierczemu duchownemu po dwadzieścia groszy rocznie. Relację naocznego świadka tego pożaru — z 4 października 1577 roku — spisaną z dziennika burmistrza Abrahama Hensela, przekazał J. H. Schneider, ewangelicki proboszcz tczewski w latach 1721–1740.

Wezwanie świętego Mikołaja nosiły w Tczewie dwie świątynie. Kościół parafialny — fara, według wizytacji z 1746 roku fundowana w 1226 roku przez książąt pomorskich — występuje w protokołach z lat 1687, 1703 i 1710 pod podwójnym wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego i świętego Mikołaja, a w jednym z nich wprost jako kościół świętego Mikołaja; drugą był kościół podominikański. Według Goedtkego M. Dionysius Runau objął urząd w 1574 roku; Rhesa pisze, że stanął na czele gminy tuż przed pożarem 1577 roku albo zaraz po nim. Świątynia podominikańska stała wtedy, jak pisze Fankidejski, pusta. Runau zmarł na apopleksję 23 kwietnia 1605 roku.

Kościół parafialny pozostał ostatecznie katolicki.

Wezwanie świętego Jerzego wędrowało w Tczewie przez trzy budynki. Pierwszy stał za miastem: krzyżacka prepozytura ze szpitalem i cmentarzem, z osobnym, dostatnio uposażonym proboszczem. Uposażenie przepadło — wizytacja z 1583 roku notuje pogłoskę, że Krzyżacy wywieźli przywileje kościołów pruskich do Królewca — szpital zniesiono, a sam kościół, przyłączony do fary, służył jeszcze przy pogrzebach i procesjach. Ta sama wizytacja zastała go w stanie opłakanym: zapisano, że przypominał raczej „spelunca latronum”, jaskinię zbójców, niż świątynię, a w zakrystii znaleziono już tylko jeden kielich i jeden ornat. Gdy około 1595 roku biskup usunął ewangelików z fary, prepozyturę odnowiono i objęli ją luteranie, odprawiając w niej nabożeństwa aż do zdobycia miasta przez Szwedów, którzy od razu wprowadzili swoich do katolickiej fary.

Nie zawsze jednak gmina miała pastora na miejscu: 12 września 1605 roku ślubu burmistrzowi Abrahamowi Henselowi udzielił w kościele świętego Jerzego duchowny z Lisewa Malborskiego — według Hartwicha z powodu prześladowań albo dlatego, że tutejszego pastora nie było wtedy w mieście. Fankidejski kładzie zdobycie miasta na lipiec 1626 roku, podobnie kronika Harnocha i księga kościelna tutejszej gminy, według których kościół świętego Jerzego zburzono wtedy ze względów wojskowych. Kiedy w 1629 roku ewangelicy zostali z fary wyrugowani na zawsze, o odległą prepozyturę już nie zabiegali. Opuszczona prepozytura legła w gruzach podobno już w 1632 roku (tak wizytacja z 1746 roku); pozostał po niej cmentarz, na którym ewangelicy nadal grzebali swoich zmarłych, a wielki dzwon ważący około siedmiuset funtów, ostatnią pamiątkę, zabrał magistrat — jeszcze w 1746 roku miasto nie chciało go oddać parafii.

Za zezwoleniem królewskim ewangelicy przebudowali natomiast na zbór spichlerz stojący opodal Wysokiej Bramy — według Heisego dawny spichlerz komturski — i nadali mu wezwanie starego świętego Jerzego — to drugi z trzech budynków. Nowy kościół świętego Jerzego poświęcono w 1639 roku, ze wsparciem Gdańska, Elbląga i Torunia; według Rhesy poświęcił go pastor Johann Moller. Piotr Birecki, powołując się na opracowanie Krzysztofa Kossarzeckiego o zniszczeniach szwedzkich z lat 1655–1660, odnotowuje, że w czasie potopu uszkodzona została wieża ówczesnego kościoła ewangelickiego w Tczewie.

Według Harnocha spory z duchowieństwem katolickim, które wybuchły po poświęceniu, załagodzono do 1698 roku, kiedy potwierdzono ewangelikom spokojne wykonywanie ich religii bez żadnych wyjątków. W latach 1813–1814 Francuzi urządzili w kościele magazyn, a w 1841 roku świątynię przebudowano i dobudowano jej wieżę. Ewangelicy modlili się w niej aż do objęcia kościoła podominikańskiego. W listopadzie 1873 roku katolicki „Regensburger Morgenblatt”, streszczając książkę samego Funka, podał, że dr M. Funk, który w czasie wprowadzania nowej agendy kościelnej był ewangelickim duchownym wojskowym w Gdańsku, odmówił jej używania; za ministra von Altensteina magistrat Tczewa wybrał go na pastora, lecz zatwierdzenia odmówiono, zasłaniając się niełaską króla, a magistrat — według gazety pod wpływem intryg, zanim sprawę przedstawiono królowi — przeprowadził nowy wybór.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie dzieje kościelne Tczewa. W pożarze z 1577 roku spłonęły archiwum miejskie, przechowywane na Bramie Pfaffentor, oraz księga kościelna gminy, dlatego o początkach Reformacji w mieście można tylko przypuszczać. Przywilej Zygmunta Augusta z poniedziałku po święcie Jana Chrzciciela 1570 roku upoważnił gminę do nabożeństw w kościele świętego Jerzego przed Wysoką Bramą. Gdy w 1613 roku do Prus weszły wojska skonfederowane, Wielkanoc obchodzono dla bezpieczeństwa w ratuszu, a każdy przynosił sobie ławkę lub stołek. 27 marca 1626 roku sąd miejski umówił się z częścią mieszczan na nowe małe organy do kościoła świętego Jerzego, ale w lipcu nadeszli Szwedzi. 26 lipca Gustaw Adolf polecił radzie objąć farę. Pastor Heinrich Opitius odprawiał w niej nabożeństwa, aby zapobiec zapowiedzianemu zniszczeniu kościoła.

Od 28 lipca, przy umacnianiu miasta, zburzono zabudowania przed bramami, a z nimi kościół świętego Jerzego i szpital. Po rozejmie z 26 września 1629 roku i oddaniu fary gmina zbierała się w ratuszu, a na placu po zburzonym kościele urządziła cmentarz, na którym za Goedtkego nadal grzebano zmarłych. Przywilej Władysława IV z 30 października 1635 roku pozwolił zbudować kościół i szkołę, a gdyby kościół przypadkiem uległ zniszczeniu, wznieść na tym miejscu następny. Budowę ukończono we wrześniu 1639 roku.

Według Goedtkego dziekan i proboszcz Jan Ignacy Grąbczewski zaskarżył gminę o nowy kościół, a król i biskup Łubieński nakazali zaprzestać w nim nabożeństw. 28 września 1640 roku biskup wysłał do Tczewa archidiakona Mateusza Jana Judyckiego, który uzgodnił pisemną ugodę, zatwierdzoną 11 października. Przywilej potwierdzili Jan III 12 sierpnia 1677 roku i August II 6 kwietnia 1698 roku, bez zwykłego zastrzeżenia praw królewskich i kościoła katolickiego.

Wizytacje katolickie pozwalają śledzić tczewskich luteranów przez półtora stulecia. Kaplice przy farze były w 1649 roku w rękach bractw „opanowanych przez protestantów”, którzy nie chcieli dopuszczać do nich proboszcza; rajcy miejscy, również innowiercy, wypłacali parafii sam czynsz zamiast należnych łanów, a wizytator skarżył się, że poza piętnastoma uczniami szkoły parafialnej „resztę młodzieży psuje heretycki nauczyciel” — uczniów spoza niej „przez magistra innowierczego deprawowano”. Wizytacja z 8 kwietnia 1687 roku naliczyła w parafii około siedmiuset katolików i odnotowała, że tczewski szpital prowadziło miasto — dla innowierców. Wizytacja z 14 lutego 1703 roku podaje około siedmiuset katolików i tyle samo luteranów.

Protokół z 5 marca 1746 roku przypomina, że luteranie trzymali kościół parafialny przez około siedemdziesiąt lat, aż do jego odzyskania dzięki biskupowi Rozrażewskiemu w 1595 roku, i liczy w parafii około ośmiuset katolików oraz ponad tysiąc luteranów, w większości w samym mieście, z własnym domem modlitwy. W 1780 roku mieli tu publiczne oratorium; wizytacja biskupa Rybińskiego z tego roku naliczyła w obu katolickich parafiach — tczewskiej i lubiszewskiej — 1841 katolików, 5132 ewangelików i 200 Żydów, jak podaje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Zestawienie szkół pomorskich, które Waschinski ułożył z wizytacji, notuje w Tczewie szkołę ewangelicką już w XVI wieku: w protokołach z lat 1542, 1583 i 1597 uczy tu nauczyciel ewangelicki, a szkoła katolicka upada; ewangelickiego nauczyciela raz wypędzono, później przywrócono, a szkoła ewangelicka stała przy Wysokiej Bramie.

Ewangelicką szkołę z nauczycielem notują dalej lata 1639–1649, 1687, 1710 i 1729.

Spis Goedtkego z 1753 roku pozwala odtworzyć cały ciąg tczewskich pastorów aż do 1752 roku; podajemy go niżej w rozwijanym wykazie. Najdłużej, trzydzieści sześć lat (1660–1696), przesłużył tu Heinrich Richter. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Benthera (1713) i Nothwangera (1740). W sierpniu 1730 roku pastor Schneider pisał do gdańskiego Ministerium, że oskarżono go na dworze w Warszawie, jakoby z ambony wystąpił przeciw kandydatom reformowanym w wyborach do rady i udaremnił ich wybór; Ministerium radziło mu bronić się przed radą, a w ostateczności przed królem, ale urzędu nie składać, i już 30 października tego roku Schneider donosił, że sprawa została zażegnana.

W czasie zarazy 1660 roku rada nakazała grzebać zmarłych po cichu, a pastor Tobias Seiler pochwalił to zarządzenie z ambony. Gdy zaraza zabrała mu dwoje dzieci, 29 lipca, mimo trzech upomnień, kazał urządzić im zwykły pogrzeb ze śpiewem nauczycieli. Nikt nie przyszedł. Szedł za trumnami sam z żoną, z cmentarza nie wrócił do miasta, wyjechał do Gdańska i tam w sierpniu zmarł. Portret pastora Johanna Mollera z 1645 roku uratował od zniszczenia Johann Heinrich Schneider i powiesił w kościele, w czarnej owalnej ramie. Schneider zostawił też rękopiśmienną kronikę miasta.

Trzecim kościołem świętego Jerzego stała się świątynia podominikańska. Po rozbiorach rząd pruski zamknął klasztor 8 maja 1819 roku, a kilku pozostałych zakonników znów znalazło przytułek w Gdańsku. Sam kościół przyłączono w 1810 roku jako filię do fary i katolicy odprawiali w nim jeszcze przez mniej więcej dwadzieścia lat nabożeństwa, także parafialne. Oddano go ewangelikom dlatego, że uboga gmina katolicka nie udźwignęłaby kosztów odbudowy swojego zrujnowanego kościoła parafialnego: rząd pruski przyszedł jej z pomocą znacznym nakładem, a w zamian przekazał świątynię świętego Mikołaja luteranom. Harnoch dodaje, że kościół klasztorny odkupiono dla gminy ewangelickiej za 8000 talarów; Piotr Birecki podaje, że kupiono go dzięki 3210 talarom od króla Fryderyka Wilhelma IV.

Gmina sama urządziła wnętrze i wydała na to — razem z zakupem trzech dzwonów — około 10 000 talarów; przy przekazaniu świątyni katolicy zabrali z niej wszystko poza dwoma dzwonami. Kościół poświęcono 8 maja 1853 roku, a dawny kościół ewangelicki sprzedano na spichlerz. Według korespondencji z Tczewa, ogłoszonej 15 maja 1853 roku w „Ostpreußische Zeitung”, kościół klasztorny był darem zmarłego króla dla tczewskich ewangelików, a przebudowano go dzięki darowi łaski panującego króla; na uroczystość przybyli prezes rejencji von Blumenthal, generalny superintendent dr Sartorius, landrat von Neefe i wielu duchownych z okolicy.

W 1871 roku dawne mieszkanie pastora przy domu modlitwy zamieniono na dom przy rynku, który kościołowi zapisał w testamencie właściciel garbarni Senger.

Harnoch opisuje wnętrze: prezbiterium i nawa nie leżą w jednej osi, podobnie jak w katedrze królewieckiej, wnętrze jest sklepione, ołtarz ma białe, złocone kolumny, a obraz ołtarzowy przedstawiający zdjęcie Chrystusa z krzyża namalował Sy z Gdańska, nad nim zaś umieszczono Chrystusa triumfującego. Ambona stoi pod łukiem tęczowym, organy przeniesiono ze starego kościoła, a w sklepionej zakrystii wisiał portret pastora Richtera. Pierwotnie kościół nie był sklepiony; obecne sklepienia nawy i prezbiterium, a także szczyt pośredni między nawą a prezbiterium, pochodzą według Heisego z czasów po pożarze miasta w 1577 roku — z końca XVI albo początku XVII wieku. Z wyposażenia Heise wymienia dwa żyrandole z dużą błyszczącą kulą, dwugłowym orłem i ośmioma ramionami na świece, podarowane kościołowi w 1658 i 1700 roku.

Kościół posiadał trzy kielichy; najmniejszy, kielich do komunii chorych z 1635 roku, ma gruszkowaty węzeł. Najstarszym zabytkiem rzemiosła w kościele była wielka dawna płyta nagrobna, leżąca w posadzce kruchty i już mocno wytarta; jej otokowy napis wykonano gotycką minuskułą.

Wspólnota była duża i miejska. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Tczewie 1834 mieszkańców: 754 luteranów, jednego reformowanego, 797 katolików, 6 mennonitów i 276 Żydów; miasto miało własną parafię luterańską. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) podaje dalsze liczby: w 1825 roku 791 ewangelików, 964 katolików, 6 mennonitów i 366 Żydów; w 1843 roku 1549 ewangelików, 1642 katolików, 10 mennonitów i 409 Żydów; w 1858 roku 2964 ewangelików, 2378 katolików, 44 mennonitów i 483 Żydów. W spisie z 1 grudnia 1885 roku miasto liczyło 11 146 mieszkańców: 5255 ewangelików, 5380 katolików, 93 innych chrześcijan i 417 Żydów.

Harnoch w 1890 roku wykazuje parafię ewangelicką w Tczewie jako liczącą 5500 dusz, pod patronatem magistratu, z cmentarzami w Tczewie i Bałdowie oraz z sąsiadującą w mieście wspólnotą około stu baptystów, którzy mieli własną kaplicę. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 6513 ewangelików; patronem był magistrat Tczewa, a duszpasterzami byli Georg Stollenz (od 1887 roku) i wikariusz Johannes Friedrich (od 1894 roku). Ćwierć wieku po Harnochu parafia liczyła już około 8300 dusz — tyle podał konsystorz w 1914 roku, ogłaszając nabór na pierwszą posadę duchownego, z dochodem 6588,98 marki rocznie i mieszkaniem. Magistrat jako patron przedstawiał gminie do wyboru trzech kandydatów, a przyjmowano wyłącznie duchownych z co najmniej piętnastoletnią służbą; pastorem został Felix Engelbrecht z Iławy.

W tym samym roku pastor Morgenroth, wcześniej w Tczewie, został superintendentem w Świeciu. Bär notuje księgi metrykalne parafii od 1637 roku (chrzty), 1640 (śluby), 1702 (zgony) i 1843 (konfirmacje); z parafii — w źródłach niemieckich „Dirschau” — zachowały się księgi z lat 1637–1944 oraz 1797–1874. Figurują one w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

Prasa dopowiada dzieje tutejszych pastorów od lat siedemdziesiątych XIX wieku. W sierpniu 1875 roku ogłoszono, że król mianował pastora w Tczewie dr phil. Friedricha Hermanna Humburga superintendentem diecezji Danziger Höhe, dotąd zwanej diecezją Pruszcz (Praust). Moritz Friedrich Ludwig Koch, ordynowany w 1868 roku, przez pięć lat zarządzał parafią w Lipuszu (Lippusch) w diasporze, a w październiku 1873 roku wybrano go na pastora w Lichnowach (Groß Lichtenau), gdzie pracował dziesięć lat; jesienią 1883 roku powołano go na pastora gminy w Tczewie i wkrótce powierzono mu tymczasowo superintendenturę diecezji Danziger Höhe, a w lipcu 1885 roku ogłoszono jego nominację na superintendenta tej diecezji. Na mocy królewskiej nominacji z 21 września 1886 roku został radcą konsystorza w Gdańsku.

14 lutego 1887 roku gmina świętego Jerzego wybrała na jego miejsce dużą większością głosów pastora Stollenza z Malborka; kontrkandydaci, pastorzy Messerschmidt ze Sztumu i Lehmann z Kościerzyny, otrzymali 5 i 2 głosy. We wrześniu 1887 roku kościelny Goenck otrzymał Powszechną Odznakę Honorową. W marcu 1898 roku ogłoszono wakat drugiej posady pastorskiej, z minimalnym uposażeniem i dodatkiem mieszkaniowym; zgłoszenia przyjmowała rada gminy kościelnej. Pod koniec tego roku pewien właściciel majątku, szukając w „Reichsbote” nauczyciela domowego, pisał, że jego dotychczasowy kandydat teologii Dannebaum został niespodziewanie mianowany pastorem w Tczewie.

Na początku 1901 roku donoszono z Pelplina, że pastora Morgenrotha, który opiekował się tamtejszą ewangelicką szkołą prywatną, przeniesiono do Tczewa, a w 1923 roku pastor Engelbrecht z Tczewa został powołany na pierwszą posadę pastorską w Pasłęku i mianowany superintendentem. W marcu 1929 roku przywieziono dwoma samochodami ciężarowymi dwa dzwony, które dla gminy świętego Jerzego odlała stocznia gdańska (Danziger Werft); parafianie przyjęli je uroczyście przed kościołem. Większy, nazwany „Dr. Martin Luther”, z napisem „Ein' feste Burg ist unser Gott”, ważył 57 cetnarów, a mniejszy, „St. Georg”, z napisem „Unser Glaube ist der Sieg, der die Welt überwunden hat”, 40 cetnarów; poświęcenie zapowiedziano na drugi dzień Wielkanocy.

W październiku 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 15, s. 114), że probostwo w Tczewie, pod patronatem prywatnym, wkrótce się zwolni, ponieważ superintendent, radca konsystorski Koch, został powołany na członka konsystorza Prowincji Prus Zachodnich. Dawało około 5585 marek dochodu bez mieszkania i około 6143 marek z mieszkaniem, z czego do końca czerwca 1891 roku trzeba było odprowadzać 1236 marek rocznie jako opłatę z beneficjum; w następnym numerze (nr 16, s. 119) konsystorz sprostował, że w kwocie 5585 marek mieści się osobisty dodatek dla Kocha w wysokości 618 marek.

Parafia liczyła około 6484 dusz i miała 11 szkół z 36 nauczycielami, a proboszcza miała wybrać gmina spośród trzech kandydatów zaproponowanych przez magistrat Tczewa.

W tym kościele znalazł też dom polski zbór ewangelicko-augsburski. Pod koniec 1929 roku inżynier Henryk Kliem poprosił biskupa Juliusza Burschego o placówkę dla około osiemdziesięciu Polaków; 14 stycznia 1930 roku wybrano kolegium kościelne, a od 9 lutego 1930 roku polskie nabożeństwa odbywały się w unijnym kościele świętego Jerzego — najpierw raz, potem dwa razy w miesiącu, po południu — za zgodą superintendenta Bertholda Harhausena. W maju 1937 roku „Przegląd Ewangelicki” podawał, że nabożeństwa polskiego zboru odbywają się w każdą drugą i czwartą niedzielę miesiąca o trzeciej po południu „w miejscowym kościele ewangelicko-unijnym pod wezw. św. Jerzego”. Latem zbór robił dwumiesięczną przerwę; pierwsze nabożeństwo po niej, 10 października 1937 roku, połączono z konfirmacją, do której przystąpili Henryk i Juliusz Kliemowie z Tczewa oraz Wiesław Wentland ze Starogardu.

Wiosną 1938 roku zmarł inżynier Henryk Kliem, założyciel zboru i prezes jego rady kościelnej; 1 maja zbór uczcił jego pamięć uroczystym nabożeństwem.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Objęcie kościoła podominikańskiego datuje się na 1853 rok, a u Fankidejskiego na 1835. Klasztor zamknięto według jednego przekazu 8 maja 1819 roku, według inwentarza zabytków Heisego z 1885 roku — zniesiono go w 1818 roku, a jego kościół otrzymała później gmina ewangelicka. Usunięcie ewangelików z fary przypada około 1595 roku; Harnoch podaje rok 1590. Przywilej Władysława IV na nowy zbór wizytacja z 1746 roku datuje na 1633 rok, Harnoch — na 30 października 1635.

Sama data powołania Runaua nie jest pewna: wydany w 1753 roku w Gdańsku spis duchownych mniejszych miast Prus Królewskich, ułożony przez burmistrza Chojnic Isaaca Gottfrieda Goedtkego, podaje, że objął urząd już w 1574 roku, a Ludwig Rhesa, autor wykazu duchownych Prus Zachodnich z 1834 roku, pisze ostrożnie, że stanął na czele gminy „albo krótko przed pożarem z 1577 roku, albo zaraz po nim”. Andrzej Tomczak, opierając się na wizytacji z 1583 roku, pisze, że fary tczewskiej protestanci „ostatecznie nie opanowali”; ich wpływy według niego przez pewien czas tam docierały. Pastora z lat 1721–1740 Rhesa nazywa Johann Heinrich Schröder i zaznacza, że starszy wykaz zapisał go jako Schneidera.

🟡 Goedtke różni się od innych źródeł w kilku sprawach. Wyżej zbór powstaje ze spichlerza opodal Wysokiej Bramy. Przywilej z 1635 roku, który Goedtke drukuje, wskazuje pod kościół dom szkoły wyznania augsburskiego przy tej bramie, wewnątrz murów (s. 66, 70), a o spichlerzu Goedtke nie pisze. Farę przekazano według niego jeszcze przed 1590 rokiem, bo biskup Rozrażewski już 8 września 1590 roku żądał od miasta jej dokumentów (s. 134), wobec około 1595 roku wyżej. Wyrok z 1598 roku odnosi w rękopisie z 1760 roku do ulicy Pfaffengasse, nie do kościoła (s. 134). Ślub burmistrza Hensela z 12 września 1605 roku Hartwich tłumaczy prześladowaniami albo nieobecnością pastora. Goedtke wyjaśnia, że po śmierci Runaua 23 kwietnia urząd był nieobsadzony do końca roku (s. 60, 137).

Rok objęcia urzędu przez Runaua: spis z 1753 roku podaje 1574, ale tabele w starszej redakcji i w rękopisie z 1760 roku mają niepełny zapis „157.” (s. 60, 138), a tekst mówi o czasie tuż przed pożarem z 1577 roku albo zaraz po nim (s. 61), tak jak później Rhesa.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 8292 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Johann Weiß (1605–1611), George Willenius (1637), Tobias Seiler (1651), Heinrich Richter (1660), Ephraim Fromm (1696), Gabriel Benter (1713), Carl Balthasar Nothwanger (1740), Michael Gottlieb Treuge (1752), Ephraim Gottlob Brauer (1758), Carl Heinrich Gebser (1857–1862), Friedrich Hermann Humburg (1862), Georg Friedrich Wilhelm Stollenz (1887), Johannes Carl Albert Friedrich (1898), Johann Heinrich Felix Engelbrech (1914), Paul Rudolph Ewert (do 1916), Berthold Waldemar Henrich Harhausen (1924), Alfred Draheim (1941–1945). Bez podanego roku: Paul Friedrich Morgenroth.

Źródła: „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz, nr 19, 8 maja 1938; „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz, nr 27, 10 października 1937; „Przegląd Ewangelicki”, Bydgoszcz, nr 10, 16 maja 1937; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Tczew”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 390, 391; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 3: „Der Kreis Preußisch Stargard”, Danzig 1885, s. 163; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 3: „Der Kreis Preußisch Stargard”, Danzig 1885, s. 175; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, zeszyt 1 (dekanat tczewski) i zeszyt 3; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau (Kreis Dirschau, s. 26, poz. 1); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 200–203; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 297, 333, 369, 445, 412–413; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 70–71; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 66; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenia ksiąg G11 (wizytacja 1649), G20b (wizytacja 1686–1687) i wizytacji z 14 II 1703; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich…, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), streszczenia ksiąg G26 (wizytacja Jana Kazimierza Jugowskiego, 1710–1711) i G56 (wizytacja Augustyna Klińskiego, Tczew 5 III 1746); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Pr. Stargard” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 3, 4, 17; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 242; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 471, 420–421; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 81; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 28–29; I. G. Goedtke, „Evangelisches Predigt-Amt in denen kleineren Städten des Polnischen Preussens”, wyd. A. Schott, Danzig 1753, s. 5; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 125; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 96, 216; t. 2, s. 396, 446, 459, 526, 534, 559; t. 3, s. 718, 849; t. 4, s. 1215, 1286; t. 5, s. 1471; t. 6, s. 1685, 1777; t. 7, s. 1853, 1949, 1991; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 57–64, 66, 68, 70, 133–142; „Ostpreußische Zeitung”, 15 maja 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Regensburger Morgenblatt”, 16 listopada 1873 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 sierpnia 1875 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Tägliche Rundschau”, 21 lipca 1885 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 16 lutego 1887 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 10 września 1887 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung”, 2 sierpnia 1893 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung”, 10 marca 1898 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 30 grudnia 1898 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Staatsbürger-Zeitung”, 26 lutego 1901 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 listopada 1923 roku, s. 4 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Sächsische Elbzeitung”, 30 marca 1929 roku, s. 9 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 15, s. 114 oraz 1886, nr 16, s. 119 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 13.