Tczew — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Tczewie leży przy ulicy 30 Stycznia 61, dawniej Dzierżyńskiego. Zajmował rozległy obszar — cały dzisiejszy Park imienia Mikołaja Kopernika wraz z gruntami przychodni i stacji paliw przy ulicy Wojska Polskiego. Większość dawnej nekropolii jest dziś parkiem; aleje wyznaczają już tylko szpalery starych drzew, a z dawnego założenia przetrwał nadto fragment arkad, którymi pod koniec lat trzydziestych XX wieku odgrodzono cmentarz od dzisiejszego placu Piłsudskiego.

Cmentarz figuruje w ewidencji zabytków, nie w rejestrze.

Zalecenia dla archidiakonatu pomorskiego, spisane po wizytacji przeprowadzonej w czasie żniw 1583 roku z polecenia biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego, każą przy Tczewie znaleźć dla miasta męża „mocnego w słowie i mowie”, aby poskromić zuchwałość mieszkającego tu duchownego innowierczego, a przy sposobności „zręcznie zbadać, czy heretyków można odsunąć od świętego pogrzebu”. Czy do tego doszło, źródło nie podaje. Wśród zaleceń dla Tczewa jest też polecenie „Cemiterium claudatur” („niech cmentarz zostanie ogrodzony”).

Według portalu Dawny Tczew cmentarz istniał prawdopodobnie już w XVII wieku i powstał na terenie wokół zniszczonego w 1626 roku pierwszego kościoła świętego Jana; Agathon Harnoch pisze o kościele świętego Jerzego na przedmieściu, zburzonym w 1626 roku ze względów wojskowych, na którego plac ewangelicy przenieśli potem cmentarz. Inwentarz zabytków Heisego z 1885 roku dodaje, że kościół świętego Jerzego za miastem służył ewangelikom od 1595 roku, kiedy odebrano im kościół farny, który mieli od czasów reformacji.

Według notatki ówczesnego duchownego w ewangelickiej księdze kościelnej kościół ten rozebrano, gdy Gustaw Adolf umacniał Tczew w 1626 roku; wizytacja kościelna z 1746 roku podaje natomiast rok 1632 („corruit anno 1632”).

Według wizytacji z 1649 roku kaplice przy farze były w rękach bractw „opanowanych przez protestantów”, którzy nie chcieli dopuszczać do nich proboszcza; rajcy miejscy, również innowiercy, wypłacali parafii sam czynsz zamiast należnych łanów, a wizytator skarżył się, że uczniów spoza parafialnej szkoły „przez magistra innowierczego deprawowano”. Wizytacja z kwietnia 1687 roku odnotowała, że tczewski szpital prowadziło miasto — dla innowierców. Wizytacja archidiakona Augustyna Klińskiego z połowy XVIII wieku naliczyła w mieście około 800 katolików przystępujących do spowiedzi wielkanocnej i ponad tysiąc luteranów, a wizytacja generalna z lat 1765–1766 zapisała 439 luteranów, sześciu kalwinistów i ośmiu mennonitów.

Według biogramu spisanego przez Ernsta Müllera Johann Jakob Diestel urodził się w Tczewie w 1685 roku jako syn mieszczanina i rajcy miejskiego. Od 1696 roku uczył się w gimnazjum gdańskim, od 1701 w Toruniu, w 1705 wstąpił na uniwersytet w Królewcu, a w 1709 roku został w Lęborku ordynowany na pastora w Nowych Polaszkach (po niemiecku Neu-Paleschken). Od 1725 roku był duchownym w Mickrowie, gdzie zmarł 13 marca 1751 roku.

Tczewscy ewangelicy chowali zmarłych na własnym cmentarzu — luterańskim i unijnym. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w mieście 1834 mieszkańców: 754 luteranów, jednego reformowanego, 797 katolików, sześciu mennonitów i 276 Żydów; miasto miało własną parafię luterańską. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 11 146 mieszkańców: 5255 ewangelików, 5380 katolików, 93 innych chrześcijan i 417 Żydów; ewangelicy należeli do parafii w Tczewie.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał w mieście 16 894 mieszkańców, w tym 15 492 niemieckojęzycznych; tylko w tej grupie naliczono 7466 ewangelików, 7762 katolików, 69 innych chrześcijan i 195 Żydów. Wśród 1136 mieszkańców polskojęzycznych ewangelików było czterech. Mennonici znad Wisły osiedlali się przede wszystkim na Żuławach; w samym Tczewie było ich niewielu.

W drugiej połowie XIX wieku gmina ewangelicka odsprzedała gminie żydowskiej 0,3 hektara gruntu pod kirkut. Księga pochówków ewangelickiej gminy miejskiej i wiejskiej Tczewa z lat 1873–1915, przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, przy każdym zmarłym podaje numer rzędu oraz numer grobu i miejsca. Już przy pierwszych wpisach ze stycznia 1873 roku pojawia się w rubryce uwag dopisek „alter Kirchhof” — stary cmentarz.

W 1883 roku wzniesiono na cmentarzu kaplicę, w której do 1945 roku odprawiano nabożeństwa żałobne; po wojnie służyła jako dom Boży i odprawiano w niej także msze. O groby troszczono się również zapisami: w 1913 roku tczewska parafia przyjęła od panny Gottschalk z Iławy tysiąc marek na utrzymanie grobowca rodzinnego, a w 1914 roku od panny Huldy Zube trzy tysiące marek na pielęgnację grobów.

Właścicielem cmentarza był magistrat. Ryszard Rząd opisuje zdarzenie z lutego 1861 roku: trzyletnią Luizę, córkę woźnicy Petera Rogowskiego z Czyżykowa, należącego do zboru baptystów, pochowano na cmentarzu ewangelickim, ale wskutek ostrego sprzeciwu pastora Gebsera i magistratu po kilku dniach ciało trzeba było odkopać. Rodzicom wskazano cmentarz używany przez baptystów pod Skarszewami; dopiero gdy sprawę nagłośniła „Danziger Zeitung”, po ośmiu dniach zgodzono się na pochówek na tczewskim cmentarzu ofiar epidemii cholery, a i tam zamieszki przy pogrzebie musiała opanować policja.

Po 1945 roku groby systematycznie okradano i niszczono, a nagrobki szły na uliczny bruk. W 1950 roku ćwierć hektara nekropolii, przy torach kolejowych, włączono do sąsiedniego cmentarza katolickiego, założonego w 1870 roku tuż obok ewangelickiego. Część cmentarza zlikwidowano urzędowo w 1972 roku — datą zamknięcia jest 31 marca — ale szczątki pozostały w ziemi do dziś.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Dirschau księgi chrztów od 1637 roku, ślubów od 1640, zgonów od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikantów od 1884 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1637— Tr 1640— St 1702— K 1884— Konf 1843—. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797—1859; 1866—74.”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Datowanie podane w ewidencji — druga połowa XIX wieku — nie zgadza się z wcześniejszymi wzmiankami o cmentarzu. Wizytacja z połowy XVIII wieku naliczyła w mieście ponad tysiąc luteranów, wizytacja generalna z lat 1765–1766 — 439.

Burmistrz Chojnic Isaak Gottfried Goedtke, luteranin, opisał około 1760 roku w rękopisie cmentarz gminy przy dawnym kościele świętego Jerzego. Po rozejmie z 26 września 1629 roku gmina urządziła go na placu po zburzonym kościele i w czasach Goedtkego nadal na nim grzebano. Przywilej Władysława IV z 30 października 1635 roku, który Goedtke drukuje, zapewniał prawo grzebania zmarłych na tym cmentarzu, publicznych konduktów pogrzebowych i używania dzwonów. W czasie zarazy 1660 roku rada nakazała chować zmarłych po cichu. Pastor Tobias Seiler, mimo trzech upomnień, urządził 29 lipca dwojgu swoim dzieciom zwykły pogrzeb i z cmentarza nie wrócił już do miasta.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 8292 dusze.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 389–390; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Cmentarze” — portal Dawny Tczew (dzieje tczewskich nekropolii); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — zalecenia spisane po wizytacji z 1583 roku, przeprowadzonej z polecenia biskupa Hieronima Rozrażewskiego; E. Müller, „Die Evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, t. II, Stettin 1912, s. 504–505; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, Warszawa 1887, hasło „Polaszki”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26–27, poz. 1; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, zeszyt II: rejencja gdańska, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, Kreis Dirschau, s. 16–17, poz. 1; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księgi G56, s. 37–39, i G61, s. 215; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 1; 1914, nr 4; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 27; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5869, „Sonstige Verzeichnisse 1873–1915” („Leichen-Register der evangelischen Stadt- und Landgemeinde Dirschau”), skany 2–3, dostęp przez portal Archion; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Pr. Stargard” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 3), Danzig 1885, s. 160, 163; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19; Isaak Gottfried Goedtke, „Kirchengeschichte der evangelischen kleinen Städte im Polnischen Preußen”, wyd. Hans-Christoph Surkau (Sonderschrift 112 Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen), s. 58–59, 63, 66, 136, 141; R. Rząd, „Zbór baptystów w Tczewie (1859–1945)”, „Rocznik Gdański” LXXIX, 2019, s. 119.