Tczew — czynna kaplica ewangelicka ks. Marcina Lutra (na cmentarzu ewangelickim)

Przy ulicy 30 Stycznia 61 w Tczewie, na dawnym cmentarzu ewangelickim, stoi czynna kaplica ewangelicko-augsburska imienia księdza Marcina Lutra. Należy dziś do parafii ewangelicko-augsburskiej Gdańsk–Gdynia–Sopot jako jej filiał. Nabożeństwa odprawia się w pierwszą i trzecią niedzielę miesiąca; gromadzą kilkadziesiąt osób, a duchowny dojeżdża z Sopotu. Polskie nabożeństwa ewangelickie odbywają się tu od 30 października 1960 roku. Kaplica, wzniesiona pierwotnie na potrzeby pogrzebów, jest dziś jedynym miejscem nabożeństw ewangelickich w Tczewie. Na cmentarzu zachowały się niemieckie nagrobki z dziewiętnastego i początku dwudziestego wieku.

Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi przy tej ulicy cały zespół: cmentarz ewangelicki, jego ogrodzenie od wschodu wraz z bramą, starodrzew, kaplicę z budynkiem mieszkalnym i budynek gospodarczy przy kaplicy, a osobno jeszcze jeden teren dawnego cmentarza ewangelickiego ze starodrzewem. Sąsiadują z nimi dwa cmentarze katolickie — stary i nowy, ten drugi z własną kaplicą.

Początek tczewskiego protestantyzmu sięga szesnastego wieku. Agathon Harnoch, autor statystyki kościołów ewangelickich Prus Wschodnich i Zachodnich z 1890 roku, zapisał pod hasłem „Dirschau”, w diecezji Danziger Höhe, że z początkiem Reformacji kościół oddano ewangelikom, a w 1570 roku, w dzień świętego Jana Chrzciciela, król Zygmunt August udzielił im przywileju religijnego. W 1590 roku kościół świętego Mikołaja odebrano ewangelikom i odprawiali odtąd nabożeństwa w kościele świętego Jerzego na przedmieściu, aż do 1613 roku, kiedy wyparci stamtąd przenieśli je na ratusz; gdy niebezpieczeństwo minęło, wrócili do kościoła świętego Jerzego. Gdy 21 lipca 1626 roku pod miastem stanęły wojska szwedzkie, kościół świętego Mikołaja znów oddano ewangelikom, a kościół świętego Jerzego zburzono ze względów wojskowych.

Po rozejmie z 26 września 1629 roku Tczew wrócił do Polski, fara — do katolików, ewangelicy zaś przenieśli nabożeństwo ponownie na ratusz, a cmentarz na plac zniszczonego kościoła świętego Jerzego. Przywilejem wydanym w Warszawie 30 października 1635 roku król Władysław IV zezwolił im na budowę kościoła i szkoły przy wysokiej bramie, nauczanie według konfesji augsburskiej, chrzest i Wieczerzę Pańską, śluby, nauczanie młodzieży, powoływanie nauczycieli, pogrzeby na cmentarzu świętego Jerzego i używanie dzwonów. Dzięki wsparciu Gdańska, Elbląga i Torunia w 1639 roku poświęcono nowy kościół pod wezwaniem świętego Jerzego. O pierwszych duchownych Harnoch nie miał pewnych wiadomości, bo pożar z 4 października 1577 roku zniszczył akta kościelne i dokumenty na plebanii; pierwszym znanym z nazwiska pastorem był magister Dionysius Runau, zmarły w 1605 roku.

Wizytacja z 1649 roku opisuje wpływy tczewskich protestantów. Kaplice przy farze były w rękach bractw „opanowanych przez protestantów”, którzy nie chcieli dopuszczać do nich proboszcza; rajcy miejscy, również innowiercy, wypłacali parafii sam czynsz zamiast należnych łanów, a wizytator skarżył się, że uczniów spoza parafialnej szkoły „przez magistra innowierczego deprawowano”. Wizytacja z kwietnia 1687 roku odnotowała, że tczewski szpital prowadziło miasto — dla innowierców.

W latach 1813–1814 wojska francuskie urządziły w kościele świętego Jerzego magazyn, a w 1841 roku kościół przebudowano i dobudowano wieżę. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 1834 mieszkańców: 754 luteranów, jednego reformowanego, 797 katolików, 6 mennonitów i 276 Żydów; parafia luterańska: Tczew (Dirschau).

Harnoch podaje liczby dziewiętnastowiecznej parafii. Kościół poświęcono 8 maja 1853 roku; stał pod patronatem magistratu, miał trzy dzwony, a parafia liczyła 5500 dusz. W rocznej statystyce posług było dwieście chrztów, czterdzieści ślubów, dwa tysiące trzysta komunikantów i sto osiemdziesiąt pogrzebów. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczyło 11 146 mieszkańców: 5255 ewangelików, 5380 katolików, 93 innych chrześcijan i 417 Żydów; ewangelicy należeli do parafii w Tczewie (Dirschau).

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Dirschau księgi chrztów od 1637 roku, ślubów od 1640, zgonów od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikantów od 1884 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1637— Tr 1640— St 1702— K 1884— Konf 1843—. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797—1859; 1866—74.”.

Harnoch w wykazie miejscowości szkolnych parafii wymienia cmentarze ewangelickie w Tczewie i w Bałdowie (Baldau). To poświadczenie nekropolii sprzed 1890 roku; daty jej założenia nie ustalono. Kaplica bywa datowana na 1883 rok; data 8 maja 1853 roku u Harnocha odnosi się do poświęcenia kościoła podominikańskiego, innej budowli. Księga pochówków ewangelickiej gminy miejskiej i wiejskiej Tczewa z lat 1873–1915, przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, przy każdym zmarłym podaje numer rzędu oraz numer grobu i miejsca. Przy pierwszych wpisach ze stycznia 1873 roku pojawia się w rubryce uwag dopisek „alter Kirchhof” — stary cmentarz.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Portal Dawny Tczew podaje inne wezwanie kościoła zniszczonego w 1626 roku: cmentarz miał powstać wokół pierwszego kościoła świętego Jana, nie świętego Jerzego. Według Harnocha kościół świętego Mikołaja odebrano ewangelikom w 1590 roku, według wizytacji z 1746 roku i księdza Fankidejskiego — około 1595 roku. Według Harnocha kościół świętego Jerzego zburzono w 1626 roku ze względów wojskowych, według wizytacji z 1746 roku legł w ruinie w 1632 roku.

Według Harnocha przywilej Władysława IV wydano 30 października 1635 roku, wizytacja z 1746 roku datuje królewskie pozwolenie na 1633 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 8292 dusze.

Źródła: Cmentarze — dawnytczew.pl; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 389 i 390; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 26–27, poz. 1; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 46; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649) oraz streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); wojewódzka ewidencja zabytków, miasto Tczew (ulica 30 Stycznia); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908 (parafia ewangelicka Dirschau, Diözese Danziger Höhe); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5869, „Sonstige Verzeichnisse 1873–1915” („Leichen-Register der evangelischen Stadt- und Landgemeinde Dirschau”), skany 2–3, dostęp przez portal Archion; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.