Tczew — zbór baptystyczny (kolebka baptyzmu na Pomorzu)

Tczew, po niemiecku Dirschau, leży nad Wisłą, na Kociewiu. Przed 1920 rokiem był miastem powiatowym w rejencji gdańskiej i w prowincji Prusy Zachodnie; w latach 1920–1939 należał do województwa pomorskiego w II Rzeczypospolitej. Dzisiejsza placówka Kościoła Chrześcijan Baptystów działa przy ulicy Sobieskiego 18 i podlega Pierwszemu Zborowi w Gdańsku. Po dawnym zborze pozostała kamienica przy ulicy Sambora 15, wzniesiona w 1910 roku, z kaplicą i częścią mieszkalną — budynek stoi do dziś.

Protestancka przeszłość miasta sięga XVI wieku. Wizytacja archidiakonatu pomorskiego, prowadzona z polecenia biskupa włocławskiego i pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego od 19 lipca do 22 sierpnia 1583 roku, zapisała o Tczewie: „Oppidum pene totum haerese infectum est” — „miasteczko jest niemal całe zarażone herezją”. Wizytator dodał, że do kościoła katolickiego wchodzą już tylko zupełnie nieliczni, i to uboższego stanu, a nikt z zamożniejszych mieszczan. Słowa te są oceną wizytatora, strony w ówczesnym sporze wyznaniowym. Sam Tczew objechał wówczas ksiądz kanclerz.

Osobny zapis tej samej wizytacji dotyczy pochówków. Miejscowy proboszcz katolicki pobierał opłaty pogrzebowe od wszystkich — „sive sit catholicus sive haereticus, modo illi funeralia solvat”, „czy to katolik, czy heretyk, byle mu tylko opłatę pogrzebową zapłacił” — i pozwalał każdego bez różnicy grzebać na cmentarzu i w kościele. Wizytator uznał to za zły przykład i polecił tego zabronić. W 1583 roku katolików i innowierców chowano w Tczewie razem, na cmentarzu i w kościele.

O tym, kto trzymał tczewską farę, źródła mówią różnie. Według Jakuba Fankidejskiego luteranie zajmowali farę i kościoły miejskie, a odsunięto ich od niej ostatecznie w 1629 roku, po zdobyciu miasta przez Szwedów w 1626 roku i późniejszym ich ustąpieniu. Według Andrzeja Tomczaka, który opiera się na wizytacji z 1583 roku, fary protestanci „ostatecznie nie opanowali”. W protokole wizytacji z 1583 roku przy kościele parafialnym zapisano katolickiego proboszcza Jerzego z Magnuszewa, mieszkającego zwykle w Lubiszewie, i czterech witryków, z których tylko jeden był katolikiem, a rektora szkoły — jako innowiercę — usunięto wtedy z miasta.

W urzędowym wykazie miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku zapisano tu 1834 mieszkańców: 754 luteranów, jednego reformowanego, 797 katolików, 6 mennonitów i 276 Żydów, a jako parafię luterańską wskazano samo miasto.

Baptyści pojawili się w Tczewie w 1850 roku. Pierwsi wyznawcy — ślusarze maszynowi ochrzczeni na Dolnym Śląsku — przybyli do pracy przy budowie mostu kolejowego, a wspólnota wyrosła z pracy misyjnej zboru w Elblągu, założonego w 1844 roku. Za datę założenia tczewskiej placówki Ryszard Rząd przyjmuje 15 września 1850 roku: tego dnia Bernhard Vogel, który przyjechał ze Śląska do pracy w tczewskich Królewskich Zakładach Budowy Maszyn, i jego towarzysze, odwiedzeni przez Karla Ferdinanda Rittera, założyciela zboru elbląskiego, i kolportera Pisma Świętego Gustava Ehlerta, zorganizowali pierwsze publiczne zebranie biblijne w mieście, a Vogel został przewodniczącym placówki. Samodzielny zbór ukonstytuował się 27 marca 1859 roku i liczył wraz z placówką w Skarszewach 95 osób; był trzecim zborem baptystycznym Pomorza Wschodniego, po elbląskim i założonym w 1855 roku zborze w Gajdach koło Morąga.

Uroczystość odbyła się w mieszkaniu Samuela Schneidera w kamienicy wdowy Piltz przy ulicy Zamkowej, gdzie mieszkało kilka rodzin baptystycznych; Ryszard Rząd przypuszcza, że miejsce to stało się zarazem pierwszą kaplicą wspólnoty. Rósł szybko: 230 osób w 1867 roku i 324 członków w szczytowym 1874 roku. Tczewscy baptyści zakładali placówki — w Skarszewach, w Malborku i w Gdańsku, gdzie placówka powstała w latach 1861–1862 i usamodzielniła się 12 grudnia 1875 roku.

Według Ryszarda Rząda zaczęło się od nabożeństw domowych, które pastor Vogel prowadził w 1861 roku dla dziesięciu członków zboru mieszkających w Gdańsku, i od regularnych spotkań modlitewnych, odbywanych od listopada 1862 roku w sali mieszczącej nawet 300 osób; w chwili usamodzielnienia placówka liczyła 116 członków. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Tczewie 11 146 mieszkańców: 5255 ewangelików, 5380 katolików, 417 Żydów i 93 osoby w rubryce innych wyznań chrześcijańskich — tej, w której spis mieścił także baptystów.

Pierwszą własną kaplicę urządzono w kupionym i przebudowanym parterowym domu z czerwonej cegły przy ulicy Sambora 15; w lipcu 1910 roku dom rozebrano, a jesienią tego samego roku stanęła na jego miejscu murowana kamienica. Źródła nie są zgodne co do daty urządzenia tej pierwszej kaplicy: opracowanie dziejów zboru podaje rok 1867, a przegląd tczewskich wyznań — rok 1899. Według Ryszarda Rząda pierwsze nabożeństwo w kaplicy przy ulicy Sambora odprawił 1 września 1867 roku J. Lüdecke, zatrudniony jako drugi pastor zboru, który w 1871 roku przeniósł się do Czarnego koło Człuchowa; wierni nazywali ten parterowy dom „szkatułką”. Nową kamienicę zbudował staraniem pastora Ludwiga Helmetaga mistrz murarski F. Sücker z firmy „J. Schmidt” ze Swaryszewa koło Nowego Dworu Gdańskiego, który 4 października 1910 roku ukończył stan surowy.

W narożniku parteru urządzono salę modlitw o wymiarach 11 na 8 metrów z kazalnicą przy ścianie północnej, a w dwupiętrowej kamienicy mieściło się ponadto 10 mieszkań czynszowych. Własny cmentarz wspólnota miała przy ulicy Czyżykowskiej: leżał w głębi działki na południe od budynku niemieckiego towarzystwa sportowego pod numerem 87 i był zaznaczony na planie miasta z 1884 roku. Był to dawny cmentarz choleryczny z 1831 roku. Źródła różnie datują jego przejęcie: według Edmunda Raduńskiego baptyści mieli go w 1860 roku, według opracowania dziejów zboru przyznano go im po głośnym sporze o pogrzeb dziecka w lutym 1861 roku, a pierwszy poświadczony pochówek pochodzi z 15 marca 1869 roku. Drugi cmentarz wspólnoty leżał pod Skarszewami.

Po 1918 roku liczebność zboru malała wraz z wyjazdami ludności niemieckiej: 118 członków w 1914 roku i 41 w 1938 roku, gdy główny ośrodek wspólnoty przeniósł się do Skarszew. W lipcu 1937 roku salę modlitw przy ulicy Sambora zmniejszono o połowę, urządzając w jej północnej części trzypokojowe mieszkanie; Ryszard Rząd wiąże to z wyraźnym spadkiem liczby członków. Finanse zboru w niewielkim stopniu ratował zakład wyrobu trumien, działający w budynku zborowym przy ulicy Nowej 8. Dla 1936 roku przegląd tczewskich wyznań notuje w mieście 19 baptystów. Zbór przestał istnieć w 1945 roku — członkowie opuścili miasto, a ostatni duchowny, Otto Scholl, wyjechał w 1946 roku. Wśród duchownych zboru Ryszard Rząd wymienia założyciela wspólnoty Bernharda Vogla, J.

Lüdeckego (1867–1871), Ludwiga Helmetaga, który przybył w lipcu 1875 roku i w grudniu tego roku został ordynowany, w latach 1877–1889 pracował w innych zborach, po czym wrócił do Tczewa i zmarł tu około 1912 roku, a także Adama Reinholda Schiewe, który opiekował się wspólnotą pod nieobecność Helmetaga, Ottona Lenza (od października 1930 roku), Ottona Joba (od września 1935 do 15 marca 1939 roku) i Ottona Scholla, który po trzech latach posługi został w 1942 roku wcielony do Wehrmachtu.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Dirschau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1637–1944 oraz 1797–1874. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej pod nazwą Dirschau księgi chrztów od 1637 roku, ślubów od 1640, zgonów od 1702, konfirmacji od 1843 i wykaz komunikantów od 1884 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1637— Tr 1640— St 1702— K 1884— Konf 1843—. Dupl. A.-G. Danzig: Tf Tr St 1797—1859; 1866—74.”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 7479 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 8292 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Dirschau; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, s. 7 (nagłówek wizytacji z 1583 roku) i s. 54–62 (hasło „Oppidum Czewo”); R. Rząd, „Zbór baptystów w Tczewie (1859–1945)”, „Rocznik Gdański” LXXIX (2019), s. 113–145; G. Burclaw, „Baptyści”, Ruch Inicjatyw Obywatelskich Tczewa, dawnytczew.pl (za E. Raduńskim, „Zarys dziejów miasta Tczewa”, „Ewidencją dóbr kultury Tczew” i A. Samulewiczem, „KMR” nr 40); J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, s. 202; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 66; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 46; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 3, nr 27; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 19.