Tokary — miejsce pocmentarne po grobowcu rodowym

Tokary w gminie Przodkowo były majątkiem rycerskim na Kaszubach, w powiecie kartuskim. Słownik geograficzny notuje tu w 1885 roku 185 mieszkańców, w tym 123 katolików i 62 ewangelików, a przy dworze owczarnię i hodowlę bydła rasy wschodniofryzyjskiej. Z 719 hektarów majątku 396 przypadało na rolę orną, 75 na łąki, a 140 na las. Przy majątku istniał osobny grobowiec — dawny grobowiec rodowy właścicieli Tokar.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Tockar jako majątek rycerski z 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 199, w tym 60 ewangelików i 139 katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny w tym samym haśle pisze o dziedzicu nazwiskiem Lesse, notowanym w 1858 roku; formę „Liss” przytacza forum eksploracyjne. Jakub Fankidejski, spisując utracone kościoły i kaplice diecezji chełmińskiej, zanotował, że kaplicę w Tokarach — domową i katolicką — utrzymywał dziedzic Kczewski, starosta starogardzki, w tym samym czasie co Wolscy kaplicę w sąsiednim Niestępowie, czyli w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Wyznania ewangelickiego rodziny późniejszych właścicieli nie znaleziono w źródłach.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Tokarach 99 mieszkańców: 8 luteranów i 91 katolików, przy parafii luterańskiej w Przyjaźni (Rheinfeld). Tę samą parafię podaje wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku, w którym Tockar figuruje wśród obwodów dworskich powiatu kartuskiego; majątek liczył wtedy 17 domów i 28 gospodarstw domowych. Spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku wymienia Tockar przy innym kościele: przypisuje go parafii ewangelickiej Friedenau, czyli w Karczemkach w powiecie wejherowskim. W tym spisie do tej samej parafii odesłano dziesięć innych wsi powiatu kartuskiego. Katolicy chodzili do Żukowa, odległego — jak podaje Słownik — o siedem kilometrów.

Obiekt nie zachował się. W krajowej ewidencji zabytków figuruje jako miejsce pocmentarne o funkcji cmentarza rodowego, na podstawie karty z 30 października 1985 roku; do rejestru nie został wpisany. Punkt ewidencyjny leży około dwustu metrów od podworskiego parku w Tokarach; park ten wraz z fragmentem ogrodzenia zespołu dworsko-parkowego notuje gminna ewidencja zabytków Przodkowa, miejsca pocmentarnego nie.

Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku dzierżawcą majątku Tokary, po niemiecku Tockar, był Franz Mirau, porucznik w stanie spoczynku.

W pruskich księgach hipotecznych zapisano, że od 1825 roku Tokary należały do Daniela Gottfrieda Lessego, a od 1827 roku do jego żony Karoliny Pauliny z domu Platzmann. Wcześniej majątek trzymali Kczewscy — Jan, a od 1752 roku jego syn Piotr, w wykazie wasali z lat 1774–1775 zapisany jako 47-letni dziedzic mieszkający w Tokarach — po nich od 1791 roku Henriette Elisabeth z domu von der Goltz, żona Schacka von Wittenau, od 1798 roku Piotr Schedlin-Czarliński, od 1803 roku hrabia Kajetan Sierakowski z żoną Heleną z Dzieduszyckich, od 1814 roku Daniel Gotthilf von Frantzius, a od 1822 roku Johann Leberecht Grundtmann.

Według przywileju z 1338 roku Tokary były dobrami rycerskimi na prawie chełmińskim; z każdego pługa oddawano dwie miary żyta, a z radła jedną. W 1891 roku Tokary (812 hektarów) należały do rodziny Lesse, a w 1903 roku ich właścicielem był porucznik Franz Mirau. Między 1903 a 1909 rokiem majątek kupiło państwo pruskie i przekształciło go w domenę, a Franz Mirau gospodarował na nim dalej jako dzierżawca, na mniejszym areale około 460–500 hektarów; ewangelicy z majątku należeli w 1912 roku do parafii w Przyjaźni (Rheinfeld).

W 1928 roku dzierżawcą był Georg Mirau, zapisany w polskiej księdze adresowej jako „Miran”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W karcie krajowej ewidencji podano połowę XIX wieku, a w powiatowym programie opieki nad zabytkami — koniec XIX wieku. Spis z 1910 roku przypisuje Tockar parafii ewangelickiej Friedenau (Karczemki), a dane z 1912 roku podają dla ewangelików z majątku parafię w Przyjaźni (Rheinfeld).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Karczemki (Friedenau) i podaje tu 13 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 49; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło „Tokary”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 146, nr 350b; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Karthaus, s. 56, poz. 190); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Karthaus, poz. 163; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 196; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 637 (s. 25), nr 1500 (s. 170); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 135, pozycja 427; Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 39, 60; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 28; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 34–35; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 64; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1223; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 38.