Toliszczek — cmentarz ewangelicki

Własnego kościoła ani kaplicy Toliszczek nie miał; po tutejszych ewangelikach pozostał niewielki cmentarz, datowany w ewidencji zabytków na przełom XIX i XX wieku. Po 1945 roku opuszczono go. Na zalesionej kępie wśród pól, na północny wschód od wsi, zachowały się nieliczne zniszczone nagrobki — kamienne obramowania, podstawy krzyży i płyty bez inskrypcji.

Toliszczek, po kaszubsku Toliszczk, po niemiecku Burgsdorf, był majątkiem wydzielonym z gruntów sąsiednich dóbr na początku XIX wieku, a jego niemiecką nazwę — jak zaznacza Franz Schultz — dobrano dowolnie, bez oparcia w miejscowej tradycji. Pan von Kurowski, od 1803 roku właściciel Prusewa, Strzebielinka i Brzyna, zawarł 3 marca 1810 roku umowę z oberjägrem Hüllnerem i oddał mu w dzierżawę wieczystą obszar wrzosowiska złożony z części różnych majątków, głównie prusewskiego — w sumie 36 włók wraz z 13 morgami łąk. Wydzielony grunt nazwano wtedy Burgsdorfem. Tabele prestacyjne z 1833 roku podają w dwóch szczegółach inne dane: kontrakt sądowy zawarto 14 kwietnia 1810 roku, a odłączenia dokonano od majątku Brzyno (Reckendorf). W podziale ciężarów gruntowych Brzyno miało odtąd płacić 54, a Toliszczek 27 talarów.

W wykazie wsi parafii luterańskiej w Osiekach z 1658 roku, przytoczonym przez księdza Jakuba Fankidejskiego, Burgsdorfu nie ma.

Toliszczek leżał najpierw w powiecie wejherowskim (Kreis Neustadt) w Prusach Zachodnich, a 10 stycznia 1920 roku, wraz z wejściem w życie traktatu wersalskiego, przeszedł do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg) w rejencji koszalińskiej. W Kolkowie (Kolkau) Toliszczek miał okręg urzędowy i urząd stanu cywilnego. Właścicielami byli kolejno Franz Retzlaff, potem rodzina von Lützow, a wreszcie kapitan Mielke, zięć von Lützowa, notowany jako właściciel w 1907 roku.

W 1869 roku majątek opisywano jako szlachecki folwark. Za von Lützowów część dóbr wydzielono uchwałą sejmiku powiatowego z 3 października 1873 roku i rozporządzeniem gabinetowym z 8 września 1874 roku.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 21 mieszkańców: 20 luteranów i jednego katolika, z parafią luterańską w Osiekach (Osseeken). W 1869 roku folwark liczył 84 osoby, a jedna z nich nie była wyznania ewangelickiego. W spisie z 1885 roku wykazano 78 mieszkańców, w tym 76 ewangelików i dwóch katolików. W spisie z 1 grudnia 1890 roku folwark liczył 67 mieszkańców: 55 ewangelików, których Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał za Niemców, i dwunastu katolików, których uznał za Kaszubów.

W 1910 roku na 66 mieszkańców niemiecki jako język ojczysty podało 26 osób — 24 ewangelików i dwóch katolików — a kaszubski czterdziestu katolików.

Dane z 1871 roku i wykaz gmin z 1885 roku wskazują przy tej wsi parafię ewangelicką w Osiekach. W 1889 roku dokumentem z 6 lipca odłączono od Osiek Toliszczek, Gniewinko, Bychowo oraz Wielki i Mały Perlin i przyłączono je do parafii gniewińskiej. W spisie z 1910 roku przy tej wsi figuruje parafia w Gniewinie. Katolicy podlegali parafii w Żarnowcu.

Źródła: ewidencja konserwatorska cmentarzy Pomorza (Białe Karty); Franz Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 418; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 252, 257; ksiądz Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 230; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 60–61, poz. 59; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 38–39, poz. 58; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 156–157, nr 30; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1889; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 67.