Tolkmicko — cmentarz ewangelicki

Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, leży nad Zalewem Wiślanym i Młynówką Tolkmicką, w dawnym powiecie elbląskim. Miasteczko wymieniono w dokumencie z 1326 roku jako Tolkemieten, a Hartknoch, Henneberger i urodzony tutaj dominikanin Szymon Grunau podają rok 1356 jako datę założenia miasta. W Słowniku geograficznym zaznaczono, że mieszczan Tolkmicka wymienia przywilej wielkiego mistrza Henryka Dusemera z 1351 roku.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii we Fromborku; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Cmentarz ewangelicki z końca XIX wieku leży przy ulicy Szkolnej, na tej samej działce numer 224 co starszy cmentarz katolicki. Dawny kościół ewangelicki z 1887 roku, dziś polskokatolicki, jest obiektem odrębnym od cmentarza.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w miasteczku 1301 mieszkańców: 48 luteranów, 1247 katolików i 6 Żydów, przy 254 paleniskach i jednym kościele katolickim. Według Słownika geograficznego w 1869 roku było tu 310 domów i 2695 mieszkańców — 2602 katolików, 84 ewangelików i 9 Żydów. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 2847 osób: 2684 katolików, 153 ewangelików, dwóch innych chrześcijan i ośmiu Żydów. W mieście była szkoła katolicka z czterema nauczycielami i 350 dziećmi oraz ewangelicka z jednym nauczycielem i 27 dziećmi.

Własnej parafii ewangelicy tolkmiccy nie mieli: w 1820 roku zapisano ich przy parafii w Łęczu (Lenzen), a spis z 1 grudnia 1885 roku przypisuje ich do parafii we Fromborku. W rejestrze miejscowości Langego, według stanu z 1 września 1939 roku, Tolkmicko figuruje jako osobny okręg parafialny ewangelicki (Kirchspiel Tolkemit).

W mieście katolicki kościół świętego Jakuba z XIV wieku był siedzibą parafii w dekanacie elbląskim. Parafia ta liczyła w 1869 roku 3156 dusz, a w 1884 roku 2164 komunikantów; obejmowała, prócz miasta, Kadyny z Rehbergiem, Konradswalde, Hohenwalde, Kickelhof, Louisenthal, Nową Wieś i Wieck.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny przypisuje ewangelików tolkmickich do parafii w Łęczu, niezgodnie ze spisem z 1885 roku i z podręcznikiem z 1869 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 192 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Elbing, s. 2–3, poz. 1; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Tolkmicko; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 22, nr 195; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Tolkemit w Bildarchiv Ostpreußen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29.