Tolkmicko — dawny kościół ewangelicki (ob. polskokatolicki Matki Bożej Anielskiej)

Tolkmicko, po niemiecku Tolkemit, to miasteczko w Pomezanii nad Zalewem Wiślanym, trzy mile na północ od Elbląga. Do 1920 roku należało do powiatu elbląskiego w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie; po rozwiązaniu prowincji ziemia elbląska przeszła do Prus Wschodnich.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku ewangelicy należeli do parafii we Fromborku; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Dla 1869 roku Słownik geograficzny podaje w miasteczku 310 domów i 2695 mieszkańców, wśród nich 2602 katolików, 84 ewangelików i 9 Żydów. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył 2847 mieszkańców w 334 domach mieszkalnych i 647 gospodarstwach domowych: 153 ewangelików, 2684 katolików, dwóch innych chrześcijan i ośmiu Żydów. Słownik geograficzny notuje jednoklasową szkołę katolicką, która w 1887 roku miała czterech nauczycieli i 350 dzieci. Słownik wymienia też jednoklasową szkołę ewangelicką z jednym nauczycielem i 27 dziećmi.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Tolkmicku 1301 mieszkańców: 48 luteranów, 1247 katolików i 6 Żydów. Łęcze (Lenzen) spis ten wskazuje jako parafię tutejszych luteranów; tak samo podaje Słownik geograficzny. Spis z 1885 roku wpisał ich do parafii ewangelickiej we Fromborku w Prusach Wschodnich.

W 1887 roku gmina wzniosła kościół — neogotycki, murowany z cegły. Pierwotne wezwanie brzmiało: Żłóbka Chrystusowego. W 1914 roku Tolkmicko tworzyło wspólny urząd parafialny z Łęczem (Lenzen) i Dörbeck, pod patronatem królewskim. W całym okręgu tego urzędu parafialnego liczono około 3600 dusz. Gdy posada zwolniła się 1 listopada 1914 roku, następcę wybierały połączone organy tych gmin. W rejestrze miejscowości Langego, według stanu z 1 września 1939 roku, Tolkmicko figuruje jako osobny okręg parafialny ewangelicki (Kirchspiel Tolkemit).

Po 1945 roku świątynię przejął Kościół Polskokatolicki i użytkuje ją do dziś jako czynny kościół parafialny pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej, przy ulicy Krętej. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków województwa warmińsko-mazurskiego pod numerem 192/91 z 17 maja 1991 roku — wykaz podaje go jako „kościół polsko-katolicki, ul. Kręta 3”.

Słownik geograficzny podaje pierwszą wzmiankę dokumentową pod rokiem 1326, a lokację przed 1299 rokiem, za komtura elbląskiego Ludwiga von Schippe. W 1351 roku, według Słownika, wielki mistrz Heinrich Dusemer odnowił przywilej miejski. Hartknoch, Henneberger i dominikanin Szymon Grunau, urodzony w Tolkmicku, podawali jako datę założenia miasta rok 1356, choć — jak zaznacza Słownik geograficzny — mieszczan Tolkmicka wymienia przywilej wielkiego mistrza Henryka Dusemera z 1351 roku. Katolicki kościół parafialny świętego Jakuba Apostoła wzniesiono w trzeciej ćwierci XIV wieku, konsekrowano w 1376 roku i przebudowano w latach 1901–1902.

W 1912 roku proboszczem w Łęczu (Lenzen), z którym związana była gmina ewangelicka Tolkmicka, był pastor Graudenz (księga adresowa Elbląga z 1912 roku podaje imię Hermann, almanach parafii z 1897 roku — Paul).

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, firma Augusta Terletzkiego pracowała przy tutejszych organach w 1889 roku.

Kerstan podaje, że ewangelicy pojawili się w Tolkmicku w ostatnich latach panowania polskiego, bo dwaj ostatni starostowie byli protestantami. Od 1772 roku tworzyła się mała gmina, związana z kościołem w Łęczu; własną kaplicę otrzymała w 1887 roku. W latach 1861–1890 należała do Fromborka, w latach 1891–1914 do Łęcza, w latach 1914–1920 tworzyła z Kadynami osobny okręg wikariacki, w latach 1920–1922 znów należała do Łęcza, a potem do Fromborka.

Kerstan pisze, że w czasie pierwszej wojny szwedzko-polskiej w kościele parafialnym Tolkmicka odprawiano nabożeństwa ewangelickie i urzędował luterański duchowny. W elbląskim kościele świętego Mikołaja według Kerstana było tak samo.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Lenzen liczyła wtedy 146 ewangelików; nie miała patrona, a obsługiwał ją pastor Paul Graudenz z Łęcza (Lenzen), urzędujący od 1894 roku.

We wrześniu 1900 roku berliński „Reichsbote” opisał wizytę cesarzowej w Tolkmicku. Cesarzowa przyjechała 19 września z odległych o trzy kilometry Kadyn, by obejrzeć budowany katolicki szpital. Gazeta pisała, że spośród 3000 mieszkańców miasteczka tylko 146 było ewangelikami; mieli własny mały kościół, ale obsługiwał ich duchowny mieszkający dziesięć kilometrów dalej, w Lenzen, pastor Graudenz, którego przedstawiono cesarzowej przed szpitalem. Cesarzowa wypytała o sprawy małej gminy ewangelickiej i przed odjazdem z własnej inicjatywy odwiedziła jej kościół. Kazała zagrać na organach chorał i podsunęła pastorowi, by kościół był otwarty przynajmniej przez kilka dni w tygodniu, a gra organów budowała w tym czasie wiernych, skoro pastor mógł tu głosić kazania tylko co cztery tygodnie; do dodatkowych kosztów obiecała się dołożyć.

Gdy wychodziła, gmina zebrała się przed kościołem, by ją powitać, a potem weszła do środka i wraz ze swoim pastorem modliła się za nią. Kilka dni później w Lenzen, parafii macierzystej Tolkmicka, poświęcono nowy dom diakonis.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 156 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 192 dusze.

Źródła: „Adreßbuch für Elbing”, Elbing 1912, s. 429; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Elbing, s. 2, poz. 1; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło Tolkmicko; hasło „Kościół Matki Bożej Anielskiej w Tolkmicku” w Wikipedii; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 22, nr 195; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 17; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; E. G. Kerstan, „Die Geschichte des Landkreises Elbing”, Elbing 1925, s. 381; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 38; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Tolkemit w Bildarchiv Ostpreußen; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 92, pozycja 223; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 29; „Der Reichsbote” (Berlin), 27 września 1900 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).