Trąbki Małe — cmentarz ewangelicki

Trąbki Małe, po niemiecku Klein Trampken, leżą na Wyżynie Gdańskiej, w gminie Trąbki Wielkie. Własnego kościoła wieś nie miała; cmentarz ewangelicki po 1945 roku opuszczono. Gminna ewidencja zabytków gminy Trąbki Wielkie wymienia go pod pozycją 118 jako cmentarz poewangelicki, ujęty także w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Współrzędne wskazują środek wsi, nie miejsce samego cmentarza.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Klein Trampken jako królewską wieś kolonistów z 13 gospodarstwami chłopskimi, dziesięcioma zagrodami chałupniczymi i 30 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 281, w tym 225 ewangelików i 56 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu.

Administracyjnie wieś należała do powiatu Danziger Höhe: do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, potem w Reichsgau Danzig-Westpreußen.

W 1236 roku książę Świętopełk potwierdził klasztorowi świętego Wojciecha pod Gdańskiem posiadanie wsi zapisanej jako Trubki. Gdy opactwo przeniesiono do Mogilna pod Gnieznem, jego opat Mikołaj sprzedał 10 lutego 1306 roku ten majątek klasztorowi w Lądzie. W rękach klasztoru w Lądzie były od 1280 roku na Wyżynie Gdańskiej inne wsie, między innymi sąsiednia Kłodawa. Z dawnego Trampko wyodrębniły się z czasem dwie osady: krzyżackie Groß Trampken z kościołem i klasztorne Klein Trampken. Granicę między nimi, zapisanymi wówczas jako Trampken i Trampko, potwierdzono 1 maja 1336 roku; pod nazwą Klein Trampken wieś pojawia się w źródłach po raz pierwszy w 1408 roku.

W 1583 roku tutejszych dwudziestu chałupników oddawało dziesięcinę do kościoła w Kłodawie, po korcu pszenicy.

Pruski kataster z 1773 roku zastał Klein Trampken w opłakanym stanie: folwark z pięcioma mieszkańcami, pasterzem i klasztornym dzierżawcą, karczma na jednej włóce oraz ośmiu chałupników i komorników. W 1779 roku sześć rodzin robotniczych mieszkało w pięciu domach „w największej nędzy”. Ten stan skłonił Fryderyka II do osadzenia we wsi wychodźców ze Szwabii: w 1783 roku przybyło osiemnaście rodzin z Wirtembergii, ziemię rozdzielono między nie, a nowe zagrody wybudowało państwo. Obiecane zapisy dziedziczne koloniści otrzymali 19 listopada 1797 roku; wśród obdarowanych byli Christian Haß, Adam Huß, Jakob Greiß, Jakob Blum, David Reichardt, Simon Fortenbacher, Jakob Weymer, Friedrich Weigle, Friedrich Sauter, Johann Lehre, Thomas Seiler, George Meyer, Michel Beilhardt, Johann Köhler, Gottlieb Pabke, Eberhard Weigle i Johann Max.

Ich potomkowie — zapisał dziejopis wsi — byli w jego czasach licznie osiadli w Trąbkach Małych i okolicy.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje we wsi 126 mieszkańców: 121 luteranów i pięciu katolików; luteranie należeli do parafii w Sobowidzu (Sobbowitz), a katolicy do parafii w Kłodawie (Kladau). Słownik geograficzny, opisujący stan z lat osiemdziesiątych XIX wieku, podaje 313 mieszkańców, w tym 248 ewangelików i sześćdziesięciu pięciu katolików, a także szkołę ewangelicką we wsi i obszar 356 hektarów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 220 mieszkańców, w tym trzech mówiących po polsku. W grupie 217 osób mówiących po niemiecku było 177 ewangelików i 40 katolików.

Katolicy należeli do parafii w Kłodawie, ewangelicy do parafii w Sobowidzu — wykaz Agathona Harnocha z 1890 roku wymienia tutejszą szkołę wśród szkół tej parafii. Byli to luteranie i ewangelicy unijni Kościoła staropruskiego.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród sześciu cmentarzy parafii w Kłodawie, liczącej wtedy 1281 ewangelików.

Karta cmentarza z 10 lipca 1985 roku ocenia go słowami: „Cmentarz zachowany w złym stanie, zarośnięty”. Nekropolia leżała wtedy na wzniesieniu, około trzystu do czterystu metrów od zabudowań wsi, pośród pól uprawnych; pozostało z niej dwadzieścia osiem mogił ziemnych, dwie płyty i fragmenty kamiennego obwałowania, a z zieleni trzy lipy w dobrym stanie zdrowotnym. Najstarszy czytelny napis nagrobny należał do Friedricha Lutza, zmarłego 24 lutego 1872 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Karta cmentarza z 1985 roku umieszcza nekropolię około trzystu do czterystu metrów od zabudowań wsi, a współrzędne wskazują środek wsi.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kłodawa (Kladau) i podaje tu 231 ewangelików.

Źródła: J. Muhl, „Geschichte der Dörfer auf der Danziger Höhe”, Danzig 1938, s. 176–179; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 8; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 216–217, nr 188; wykaz obiektów gminnej ewidencji zabytków gminy Trąbki Wielkie, pozycja 118; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 15; karta cmentarza w Trąbkach Małych, oprac. E. Thrun, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 329; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 20.