Trumieje — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Trumiejach, po niemiecku Groß Tromnau, leży po wschodniej stronie drogi do Jaromierza, na działkach 4/5 i 4/7; w wojewódzkiej ewidencji zabytków figuruje pod pozycją 374. Daty założenia cmentarza ewidencja nie podaje. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku po wschodniej stronie drogi do Jaromierza; jest czytelny w terenie, zadrzewiony, zaniedbany i zachowany szczątkowo.

Wieś była siedzibą własnej parafii ewangelickiej, wspólnej z Neudörfchen. Kościół, w którym się zbierano, stoi do dziś jako świątynia filialna pod wezwaniem Chrystusa Króla, wpisana do rejestru zabytków 9 grudnia 1961 roku pod numerem A-264. Jest to budowla średniowieczna, wzniesiona z głazów narzutowych, zaplanowana pierwotnie jako prezbiterium, nieco szersza nawa i wieża od zachodu; wnętrze ma 20,8 metra długości i 7,5 metra szerokości we wschodniej, a 8,9 do 9,0 metra w zachodniej połowie. Fundację wiązano z rycerzem Dietrichem Stangem, zmarłym między 1313 a 1323 rokiem, a początek budowy datowano na krótko przed 1300 rokiem albo na około tego roku; wieżę, choć przewidzianą od razu, postawiono później — w okresie największego ruchu budowlanego w okolicach Kwidzyna, czyli w latach 1330–1350.

Dzisiejszy wygląd kościół zawdzięcza naprawom z 1851 roku i przebudowie wieżyczki dachowej w 1873 roku; według daty 1849 na jej chorągiewce naprawy rozpoczęto w 1849 roku. Od 1792 roku patronat należał do dworu. Harnoch odnotował dwa dzwony i organy o siedmiu głosach; oba dzwony pochodzą z 1845 roku.

We wnętrzu kościoła inwentaryzatorzy odnotowali gotycki kielich ze srebra złoconego, wysoki na 20,3 centymetra, z imieniem „ihesus” na nodusie i puncą „H. S.”, dwa mosiężne lichtarze ołtarzowe oraz dwie dawne płyty nagrobne. Pierwsza, ozdobiona licznymi herbami, nosi daty 1692 i 1700 i upamiętnia Annę Magdalenę von der Gablentz z domu von Kohren, wdowę po podpułkowniku, zmarłą 25 stycznia 1692 roku. Druga, ustawiona przy ścianie zakrystii, przedstawia mężczyznę w zbroi i kobietę — Ahasverusa von Brandta na Ludwigsdorfie i jego żonę Katharinę z domu von Polenz — i nosi datę 1616.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) przytacza protokół wizytacji z marca 1569 roku. Pastorem był wtedy Caspar Alacer, urodzony w Nidzicy, z pensją 70 grzywien, a po nim, od 1572 roku, Urban Siersky. Wizytatorzy nakazali uszczelnić plebanię i dobudować pastorowi izdebkę do nauki; szlachta miała dopilnować, by każdy z jej ludzi dowiózł po pięć fur kamieni na budowę cmentarza przy kościele, a koszty rozłożono na jej dwory. Jacob Auerswald i inni szlachcice parafii obiecali składki na przytułek dla ubogich.

W 1576 roku ani plebanii nie naprawiono, ani przytułku nie zbudowano. W kościele były wtedy kielich, lichtarze, złocona patena, trzy ornaty haftowane złotem, dwa dzwony w wieży i trzeci, nowy, odlany w Toruniu. Patronat należał do księcia pruskiego, a roszczenia Hansa von Brandta z Ludwigsdorfu nie uznano. Kościół odnowiono gruntownie w czasie okupacji rosyjskiej w latach 1758–1762, za zgodą carycy Elżbiety. Anna Magdalena von der Gablentz, której płyta leży przed ołtarzem, jest u Wernickego z domu von Rohr, nie von Kohren; zmarła we Wracławku, a płytę położyli jej córka Katharina i zięć Sebastian von der Mülbe.

W kościele w Trumiejach leżała jeszcze trzecia płyta nagrobna — Johanna von Kospotha i jego żony Cathariny z domu von Lewalt, z 1616 roku. Na brzegu płyty nagrobnej Anny Magdaleny von der Gablentz w kościele w Trumiejach wyryto imiona Sebastiana von der Milben i Cathariny Gottliebe von der Milben z domu von der Gablentz oraz datę 1 stycznia 1700 roku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku kościół w Trumiejach pochodził z czasów katolickich, a według przekazu stał tu wcześniej klasztor; świątynia była orientowana, gotycka, murowana z kamienia, z taką samą wieżą, a w ołtarzu znajdował się wizerunek Ecce homo. W 1854 roku dawny pozytyw, używany od 1665 roku, zastąpiono w kościele w Trumiejach przerobionymi organami o siedmiu głosach; krypta grobowa była zamurowana, a wśród płyt nagrobnych była także płyta Johanna von Kospotha i jego żony Kathariny z domu von Lehwald z 1616 roku (Heise w 1898 roku zapisał: „Catharina geb. von Lewalt”). W filialnym kościele w Neudörfchen nabożeństwa odprawiano co trzecią niedzielę, a do 1778 roku także po polsku; przed ołtarzem tego kościoła leżała płyta nagrobna jego budowniczego Friedricha von der Gröbena.

Parafia była rozległa: liczyła 3915 dusz, a w roku sprawozdawczym odnotowano w niej 179 chrztów, 38 ślubów, 2376 komunikujących i 88 pogrzebów — na samą wieś przypadała z tego drobna część. Kościół w Neudörfchen, ufundowany w 1624 roku przez Friedricha, barona zu Heydeck, był według kroniki Harnocha filią Trumiej do 1669 roku, potem miał własnego duchownego, a od 1813 roku znów należał do tutejszej parafii; obecny gmach postawiono tam w 1845 roku, dzwonnicę przy nim w 1849.

Spis duchownych Rhesy z 1834 roku, na który Harnoch się w tym miejscu powołuje, podaje, że do 1669 roku kościół w Neudörfchen był filią Trumiejek (Klein Tromnau).

Duchowni ewangeliccy są tu znani od 1554 roku. Pierwszym był Laurentius Cratowianus, wymieniony 31 maja 1554 roku na synodzie w Saalfeld jako „Pastor Tromnaviensis”. Przy czterech pierwszych duchownych Rhesa nie rozstrzyga, czy urzędowali w Trumiejach, czy w Trumiejkach — źródła nazywają ich pastorami z Tromnau. Do 1834 roku Rhesa naliczył ich szesnastu.

Kilku tutejszych pastorów z XIX i początku XX wieku poświadcza prasa. W 1818 roku pastor Dreher z Trumiej figurował w berlińskiej gazecie na liście ofiarodawców. Latem 1841 roku drezdeńska gazeta przedrukowała ogłoszenie Towarzystwa Rolniczego w Kwidzynie, według którego Dreher sporządzał proszek przeciw ukąszeniom wściekłych psów, który zawsze okazywał się skuteczny: gdy w majątku Sanschau wściekły pies pokąsał stado krów, zwierzęta leczone proszkiem wyzdrowiały, a niektóre z tych, które go nie dostały, padły na wściekliznę. W październiku 1886 roku Order Orła Czerwonego IV klasy otrzymał ewangelicki pastor Köhler z Trumiej, a w styczniu 1911 roku — pastor Wilhelm Jamrowski, który już w 1897 roku występował jako przedstawiciel synodu do spraw misji wewnętrznej.

8 czerwca 1901 roku komisja generalnej wizytacji kościelnej odwiedziła Neudörfchen i przenocowała w tamtejszym zamku hrabiego von der Gröbena, a nazajutrz kontynuowała wizytację w Trumiejach. W marcu 1918 roku pastorem w Trumiejach mianowano pastora Krebsa.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Tromnau jako majątek rycerski. Notował tu 11 domów mieszkalnych i 213 mieszkańców, w tym 204 ewangelików i dziewięciu katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Sama wieś była mała i niemal w całości ewangelicka, a w obu spisach występuje jako obwód dworski. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 210 mieszkańców: 199 ewangelików i jedenastu katolików, przy czym ci ostatni chodzili do kościoła w Groß Schönwalde. Ćwierć wieku później, 1 grudnia 1910 roku, mieszkańców było 203; niemiecki jako język ojczysty podały 183 osoby (w tym 179 ewangelików i czterech katolików), a polski — dwadzieścia osób.

W czerwcu 1886 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 7, s. 62), że probostwo Groß Tromnau i Neudörfchen, pod patronatem prywatnym, zwolni się 1 października 1886 roku, gdy pastor Köhler przejdzie w stan spoczynku. Dawało około 5220 marek dochodu bez mieszkania i około 5742 marek z mieszkaniem, z czego do końca września 1894 roku trzeba było odprowadzać 1436 marek rocznie do funduszu emerytalnego ewangelickiego Kościoła krajowego; parafia liczyła około 3854 dusz i miała 11 szkół z 12 nauczycielami.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kościół w Neudörfchen ufundował w 1624 roku Friedrich, baron zu Heydeck, a płyta przed ołtarzem upamiętniała jako budowniczego tego kościoła Friedricha von der Gröbena.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku liczy tę miejscowość razem z Klötzen i podaje łącznie 544 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 1992 dusze.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 520, 521; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 111; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, s. 80, pozycja 142; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), strona 44, pozycja 123; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 520; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, poz. 374; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898, s. 90–91 i 105–111; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 9–10 i 14–15; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 109, 115–117, 214; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 5 lutego 1818 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Dresdner Anzeiger” (Drezno), 30 sierpnia 1841 roku, s. 8 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 14 października 1886 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 26 października 1897 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 czerwca 1901 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 6 stycznia 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 7, s. 62 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Der Reichsbote” (Berlin), 4 marca 1918 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).