Trumiejki — cmentarz ewangelicki

Dzisiejsza ewidencja konserwatorska wymienia w Trumiejkach trzy obiekty osobno: kościół pod wezwaniem Przenajświętszej Trójcy wraz z cmentarzem przykościelnym, wpisany do rejestru zabytków pod numerem 461, sam cmentarz przykościelny pod tym samym numerem rejestru — i, oddzielnie, cmentarz ewangelicki, ten, o którym tu mowa. Do urzędowego rejestru zabytków wpisano jedynie kościół wraz z cmentarzem przykościelnym (numer A-461 z 19 listopada 1967 roku) — jako dawną świątynię ewangelicką, dziś rzymskokatolicki kościół parafialny pod wezwaniem Świętej Trójcy, wzniesiony w 1748 roku.

Trumiejki — po niemiecku Klein Tromnau, po polsku dawniej także Małe Trąbki albo Małe Tromnowo, w dokumentach Trumpnia i Tromeneye, a w 1470 roku Nowa Trumenaw — leżą w gminie Prabuty w powiecie kwidzyńskim; przed 1945 rokiem należały do powiatu suskiego, w dawnej Pomezanii. Wieś dzieliła się, jak wiele miejscowości tej okolicy, na dwie odrębne jednostki: gminę wiejską i dobra rycerskie. Gmina liczyła 187 hektarów, z tego 147 hektarów roli ornej i 32 hektary łąk, a w 1885 roku miała 42 domy, 65 dymów i 303 mieszkańców, wśród nich 301 ewangelików i dwóch katolików. Dobra rycerskie z folwarkami Thiergart i Gottesgabe zajmowały 1755 hektarów — 1144 hektary roli, 203 hektary łąk i 329 hektarów lasu — i mieszkały w nich razem 462 osoby: 443 ewangelików i 19 katolików.

Spis z 1 grudnia 1910 roku podaje dla tych dóbr powierzchnię 1754,8 hektara.

Arkusz Messtischblattu 2381 Freystadt z 1910 roku podpisuje wieś „Kl. Tromnau” z majątkiem („Gut”) i lasem Kl. Tromnauer Wald, a obok niej — Gottesgabe i Thiergarth, czyli te dwa folwarki, które Słownik geograficzny wymienia przy tutejszych dobrach rycerskich. Słownik w tomie XII ma hasło „Trumiejki 1. al. M. Trąbki, M. Tromnowo, niem. Kl. Tromnau, w dokumencie z Trumpnia, Tromeneye, 1470 Nowa Trumenaw, wieś w Pomezanii, powiat suski” i podaje osobno gminę wiejską oraz dobra z folwarkami.

Spis z 1885 roku wymienia obie jednostki — gminę i okręg dworski — w tym samym powiecie suskim (Rosenberg), z parafią ewangelicką Klein Tromnau. Spis z 1910 roku podaje tę samą parafię. Wsi tej nie należy mylić z Groß Tromnau, osobną wsią i parafią w powiecie kwidzyńskim.

Kościół w Trumiejkach był dawniej kościołem macierzystym i nikt nie pamiętał roku jego budowy. Świątynia, patronatu dworskiego, była murowanym prostokątem z murowaną wieżą; miała dwa dzwony z 1604 i 1605 roku, ołtarz i ambonę tworzące jedną całość oraz organy z pedałem, o trzynastu głosach; tak podaje Agathon Harnoch w 1890 roku, a Bernhard Schmid w 1906 roku liczy w organach dziesięć głosów i wymienia je z nazwy. W najstarszych spisach duchownych panuje zamęt: proboszczów sąsiedniego Wielkiego Tromnowa wymienia się od 1554 roku, ale o pierwszych czterech nie wiadomo, czy służyli w Wielkim, czy w Małym, ponieważ zapisano ich po prostu jako „proboszczów Tromnau”. Metryki chrztów i ślubów w Trumiejkach zaczynają się w 1735 roku, a zgonów — w 1798. Od 1726 do 1818 roku miał filię w Pławtach; w tym samym 1818 roku parafię połączono z Bellschwitz.

Ostatnim proboszczem w Trumiejkach był w latach 1814–1816 L. Grzywatz. Parafią w Bellschwitz, od 1818 roku połączoną z Trumiejkami, przez sto lat kierowała jedna rodzina pastorska. Według „Reichsbote” z 16 kwietnia 1913 roku patron kościoła w Bellschwitz powołał 30 kwietnia 1813 roku na pastora kandydata Augusta Coerbera, który w 1863 roku obchodził tam pięćdziesięciolecie urzędu. Wkrótce potem przeszedł na emeryturę, a pastorem Bellschwitz i Trumiejek został jego zięć Georg Zürn; obchodził on w 1889 roku dwudziestopięciolecie urzędu i zmarł w Bellschwitz w listopadzie 1893 roku. Jego bezpośrednim następcą był najstarszy syn, Johannes Zürn, którego żona również była wnuczką Coerbera; od 1912 roku zasiadał on w Reichstagu jako poseł okręgu Rosenberg-Löbau z ramienia Partii Rzeszy (Reichspartei).

Za jego urzędowania, 7 lipca 1901 roku, podczas święta misji wewnętrznej w kościele w Trumiejkach, założono z udziałem pastora Scheffena z Gdańska miejscowe stowarzyszenie „Frauenhilfe” (Pomoc Kobiet); od razu przystąpiło do niego 20 członkiń, przewodniczącą wybrano panią von Trützschler z Trumiejek, a sekretarzem pastora Zürna. Johannesa Zürna pochowano w Bellschwitz na początku grudnia 1913 roku.

Według „Deutsche Tageszeitung” z 3 grudnia w pogrzebie uczestniczyli patroni obu kościołów, hrabia von Brünneck z Bellschwitz i baron von Schöneich z Trumiejek, oraz ponad trzydziestu duchownych ewangelickich z generalnym superintendentem Reinhardem z Gdańska; pochowano go na cmentarzu przy kościele w Bellschwitz, obok ojca i poprzednika na urzędzie. Połączenie trwało w przededniu pierwszej wojny światowej: w 1914 roku wspólny urząd parafialny w Bellschwitz obsługiwał Bellschwitz i Trumiejki, miał około 3300 dusz i dawał 6440,76 marki dochodu; po śmierci poprzedniego pastora objął go Karl Sedlag z Lonkorsz w diecezji brodnickiej (Strasburg).

Wieś prowadziła własną trzyklasową szkołę ewangelicką.

Według Bernharda Schmida, autora inwentarza zabytków powiatu suskiego z 1906 roku, wieś musiała mocno ucierpieć w wojnach XV wieku, skoro wizytacje kościelne z 1567 i 1576 roku nazywają ją „wueste Trummenaw”, czyli opustoszałymi Trumiejkami; na początku XVII wieku rachunki urzędu prabuckiego znów notują nazwę Neu Tromnau. Pod koniec XVI wieku Friedrich von Dobeneck (1536–1622), wnuk brata lub siostry „żelaznego biskupa” z tego rodu, założył tu nową parafię i zarazem zbudował kościół, według Schmida przypuszczalnie drewniany. W połowie XVIII wieku zastąpiono go murowanym: według notatki w archiwum parafialnym budowę przeprowadził w 1748 roku mistrz budowlany Haselbacher, a kościół poświęcono w dwudziestą trzecią niedzielę po święcie Trójcy Świętej, choć chorągiewka na wieży nosi już datę 1745.

Patronem był wtedy pruski minister stanu Caspar Wilhelm von Borcke, zmarły w 1747 roku, a po nim jego wdowa z domu von Schönaich. Wnętrze ma w świetle 10,5 na 21 metrów; Schmid zauważa, że przy braku epitafiów, wieńców pogrzebowych i podobnych ozdób to bardzo przestronne wnętrze wydaje się dość surowe. Z dwóch dzwonów jeden przelał na nowo w 1885 roku Collin z Gdańska, a drugi pochodzi z warsztatu Gerda Benninga: na szyi ma napis „Domine adivva nos in pace anno 1604”, a na płaszczu herby Dobenecków i Zincków z napisami „Friedrich von Dobeneck Riesenbvrgscher Landt Richter erbsessen avf Gros-Tromnavw” i „Hese Dobeneck gebohrne von Zincken die letzte ihm geschlecht” oraz sygnaturę ludwisarza „Mit gottes hvlfe gos mich gerdt benningk zv dancich”.

Ciekawe obrazy dawnego życia i krajobrazu Trumiejek zawiera, jak zauważa Schmid, „Księga dzieciństwa” („Buch der Kindheit”) Bogumiła Goltza, w wydaniu frankfurckim z 1874 roku.

Karta cmentarza z maja 1988 roku stwierdza krótko: „Nagrobków brak.Drzewostan w stanie dobrym”. Cmentarz leżał w południowej części wsi, przy bocznej drodze odchodzącej od szosy w kierunku Trumiej, był założony na rzucie prostokąta, a wzdłuż dłuższej osi biegł ślad alei zamkniętej półkolistą altaną z lip. W zachodniej skarpie były schodki, a z drzew zachowały się wtedy dwadzieścia cztery lipy, dziesięć kasztanowców, sześć świerków i modrzew. Teren o powierzchni niespełna hektara oddano wówczas w użytkowanie parafii rzymskokatolickiej.

Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 wymienia go wśród nieużytkowanych cmentarzy ewangelickich, które „są zaniedbane, starodrzew niszczeje, tereny cmentarzy zarastają samosiejkami”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 196 ewangelików i 442 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1340 dusz.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Prabuty, pozycje 389, 390 i 391, stan z 29 sierpnia 2026 roku; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku (Trumiejki, kościół i cmentarz przykościelny, numer A-461 z 19 listopada 1967 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło „Trumiejki”; Agathon Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 521–522, hasła „Gr. Tromnau und Neudörfchen” (diecezja Marienwerder) i „Belschwitz und Kl. Tromnau” (diecezja Rosenberg); L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, hasła „Gr. Tromnau” i „Neudörfchen”; Max Bär, Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen (1908), pozycja „Belschwitz”; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 2381 Freystadt, wydanie 1910; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Rosenberg i. Westpr. (gmina wiejska poz. 39, okręg dworski poz. 107, oraz skorowidz miejscowości); Gemeindelexikon für das Königreich Preussen, spis z 1 XII 1910, rejencja kwidzyńska, Kreis Rosenberg i. Westpr. (okręg dworski poz. 102); „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 2, 6; Program Opieki nad Zabytkami Gminy Prabuty na lata 2023–2026 (uchwała nr LXIII/411/2023 z 22 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Trumiejkach, oprac. D. Rekowska, 1988 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 73; „Der Reichsbote” (Berlin), 10 lipca 1901 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 16 kwietnia 1913 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 3 grudnia 1913 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Rosenberg” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen, z. 12), Gdańsk 1906, s. 223–225.