Trutnowy — cmentarz ewangelicki

W Trutnowach (po niemiecku Trutenau) na Żuławach Gdańskich, w powiecie Danziger Niederung, cmentarz otacza gotycki kościół świętych Piotra i Pawła. Cmentarz grzebalny, o powierzchni 0,21 hektara, wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-294 decyzją z 30 grudnia 1987 roku; pod tym samym numerem prowadzone są kościół (decyzja z 6 sierpnia 1962 roku) i plebania z 1728 roku.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Trutenau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 30 budynków mieszkalnych i 419 mieszkańców, w tym 215 ewangelików i 204 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Wieś pojawia się w źródłach jako Uthatino w 1308 roku, gdy książę Władysław nadał ją synom Unisława; dwa lata później przeszła w ręce zakonu krzyżackiego. W 1334 roku wielki mistrz Luther von Braunschweig nadał Wilhelmowi Robarchowi prawo lokacji z czterema wolnymi włókami, a kościół parafialny i plebanię uposażył czterema włókami wolnymi od wszelkich danin. Na podstawie tej lokacji i form budowlanych inwentarz zabytków Prus Zachodnich datuje zasadnicze części budowli na początek XIV wieku; mury obwodowe korpusu są późniejsze.

Kościół zamierzono jako trójnawową halę o długości i szerokości 13,5 metra, z prezbiterium o wymiarach 7,25 na 9,9 metra, nakrytym dobrze rysowanymi sklepieniami gwiaździstymi, i z potężną, kwadratową podstawą wieży o boku dziesięciu metrów. Zamierzenia nie doprowadzono do końca, bo świątynię zakrojono na miarę przekraczającą siły gminy. Prezbiterium jest najlepiej zachowaną częścią pierwotnej, gotyckiej budowli. Patronat należał do magistratu Gdańska.

Od 1580 roku kościół i otaczający go cmentarz służyły ewangelikom. Przez pierwsze stulecia byli to luteranie; po ogłoszeniu w 1817 roku unii staropruskiej tutejsza parafia weszła w skład Kościoła ewangelicko-unijnego. W 1885 roku wieś liczyła 413 mieszkańców w trzydziestu domach i sześćdziesięciu dziewięciu gospodarstwach domowych. W tej liczbie było 228 ewangelików i 185 katolików. Katolicy należeli do parafii w Giemlicach. Działała tu również szkoła ewangelicka, a Słownik geograficzny notuje kościół jako „kościół ewangelicki, dawniej katolicki, w miejscu”.

Parafia ewangelicka w Trutnowach, do której należała kaplica w Herzbergu, wchodziła w skład superintendentury Żuław Gdańskich. Wykaz duchownych zachodniopruskich otwiera przy niej Joachim Stutzki: według Prätoriusa przyszedł tu w 1573 roku, według księgi recesów ministerium żuławskiego w 1592 roku; zmarł w 1602 roku, innych wiadomości o nim nie znaleziono w źródłach. Jego następca, Andreas Gitreus, od 1597 roku duchowny w Osicach, został powołany do Trutnów w 1602 roku. W tym samym roku Andreas Gitreus zmarł.

Według inwentarza zabytków dzieł sztuki świątynia nie ma, a wzmianki warte są tylko dwa duże dzwony. Starszy, z 1517 roku, nosi na wieńcu inskrypcję zapisaną dobrą gotycką minuskułą, uszkodzoną przy odlewie: „Disse glocke ist gegossen in die ere…”, a z boku dwa herby, w tym herb miasta Gdańska. Drugi, z 1689 roku, wzywa słowami „Laudate dominum in cymbalis bene sonantibus”. Według Prätoriusa kościół naprawiano w 1622 roku, wichura w 1673 roku obaliła wysoki hełm drewniany, a nową wieżę wzniesiono w 1702 roku; ołtarz, chrzcielnicę i ławy sprawiono w ostatniej ćwierci XVII wieku.

Zachowało się też ogrodzenie wykonane przez gdańską firmę Gebr. Heyking, mającą siedzibę w Gdańsku.

Po 1945 roku kościół przejęli katolicy, a cmentarz stał się nieczynny; formalnie zamknięto go w 1951 roku. Wieżę zniszczoną w 1945 roku odbudowano w latach 2017–2018.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów od 1661 roku, zgonów od 1674, konfirmacji od 1791, a wykaz komunikantów z lat 1791–1824 i od 1871 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr 1661— St 1674— K 1791—1824; 1871— Konf 1791—. Aufzeichnungen: Bericht über den Krieg von 1807 und über die Überschwemmung von 1829”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród dwóch cmentarzy parafii w Trutnowach, liczącej wtedy 491 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Prätoriusa Joachim Stutzki przyszedł do Trutnów w 1573 roku, według księgi recesów ministerium żuławskiego — w 1592 roku.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 5, nr 57; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, tom 1, zeszyt 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 140–143; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 111; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Danziger Niederung, s. 20–21, poz. 64; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Trutnowy; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat gdański, gmina Cedry Wielkie, poz. 134; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Żuławy Wiślane — cmentarze ewangelickie; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331.