Trutnowy — kościół ewangelicki (Trutenau)

Gotycki, ceglany kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Trutnowych, po niemiecku Trutenau, wzniesiono po lokacji z 1334 roku; bryła powstała około 1340 roku, a trójnawowy korpus z wieżą dobudowano na przełomie XIV i XV wieku. W przywileju z 1334 roku wielki mistrz Luther von Braunschweig uposażył kościół parafialny i plebanię w Trutnowych, po niemiecku Trutenau, czterema włókami wolnymi od wszelkich danin. J. Heise interpretował tę budowlę nieco inaczej: trzon jest według niego z początku czternastego wieku, ściany naw bocznych późniejsze i noszące ślady wielokrotnych przeróbek, a wieża wznosi się murem tylko do około sześciu metrów — wyżej jest szachulec z szalunkiem deskowym, postawiony w 1702 roku, po tym, jak gwałtowna burza z 1673 roku obaliła wysoki drewniany hełm. Sam kościół naprawiano w 1622 roku.

Kościół był trójnawową halą o długości i szerokości wnętrza po 13,5 metra, z dwuprzęsłowym, prosto zamkniętym prezbiterium o szerokości 7,25 i długości 9,9 metra; od zachodu stała potężna czworoboczna podbudowa wieży o boku 10 metrów. Najlepiej zachowaną częścią było prezbiterium, otwarte do nawy prostokątnie rozczłonkowanym łukiem tęczowym i nakryte starannie rysowanymi sklepieniami gwiaździstymi. Szeroki ostrołukowy portal w zachodniej ścianie wieży miał otrzymać szczytowe obramienie, którego jednak nigdy nie wykonano. W dolnej części szczytu wschodniego wątek muru służył zdobieniu: główki ułożono z czarnych cegieł. Heise zapisał też, że rozmach pierwotnego planu świadczy o zamożności wsi, a dzisiejszy stan budowli — o zniszczeniach, jakie liczne wojny przyniosły bogatym Żuławom.

We wsi zachował się dzwon z 1517 roku, z gotycką minuskułą na wieńcu i herbem Gdańska na boku, oraz drugi, z 1689 roku, z napisem „Laudate dominum in cymbalis bene sonantibus” — „Chwalcie Pana na cymbałach dźwięcznych”. Napis na wieńcu starszego dzwonu, z 1517 roku, zaczynał się słowami „Disse glocke ist gegossen in die ere…”, a jego zakończenie zniekształcono już przy odlewie. Wyposażenie wnętrza, wśród niego manierystyczny ołtarz z 1675 roku, Praetorius wiąże z ostatnią ćwiercią siedemnastego wieku. Piotr Birecki wymienia Trutnowy wśród żuławskich kościołów z malowidłami na stropie i podaje, że czaszę tutejszej chrzcielnicy podtrzymywały figury aniołów.

W zachodniej kruchcie stoi natomiast kamienna kropielnica z półkulistą czaszą, na współczesnej podstawie, którą Dariusz Piasek uznaje za jedyną zachowaną średniowieczną chrzcielnicę Żuław Gdańskich, choć dopuszcza, że od początku mogła służyć jako kropielnica.

Ephraim Praetorius, który w XVIII wieku zebrał w rękopisie „Evangelisches Danzig” wiadomości o kościołach gdańskich, przypisuje przywilej z 1334 roku wielkiemu mistrzowi Ludolfowi Königowi; według niego każdy gospodarz miał co roku dawać plebanowi korzec żyta i korzec owsa. W 1622 roku, gdy kościół naprawiano, wstawiono do niego organy, ustawione na emporze w zachodniej części kościoła. Górny chór od strony zakrystii był przed Reformacją chórem muzyków, a w czasach Praetoriusa oddano go parobkom. Na ścianie północnej, naprzeciw ambony, były dwie empory jedna nad drugą. Na jednej z nich widniał napis z imieniem Moritza Brendla z Grebin i rokiem 1618: Brendel, z powodu reformowanego pastora w Ostrowitem, Joachima Liebheima, szukał czystego słowa Bożego w Trutnowach, gdzie pastorem był luteranin Henryk Möller, i w porozumieniu z witrykami zbudował tę emporę własnym kosztem.

Obecną chrzcielnicę podarował w 1675 roku ówczesny pastor Jan Sartorius; w tym samym roku powstała też piękna ambona. W latach 1694–1697 ławki męskie i kobiece oraz emporę organową, na której widnieje herb Gdańska, ozdobiono nowymi malowidłami ze scenami biblijnymi, a w 1701 roku organy gruntownie odnowiono i poprawiono piszczałki. W maju 1677 roku urządzono zakrystię i ustawiono w niej konfesjonał. Po burzy, która zerwała drewniany hełm, jeden z dzwonów wisiał przez długi czas osobno, w krytej drewnianej dzwonnicy na cmentarzu. Na mniejszym dzwonie z 1689 roku wypisano z jednej strony imię najstarszego burmistrza i administratora Żuław Steblewskich Christiana Schroedera, z drugiej imię pastora Jana Sartoriusa.

W 1686 roku obsadzono cmentarz przykościelny drzewami.

Inwentarz kościoła, prowadzony od 1665 roku, a od 1675 roku w pierwszej osobie przez pastora, notuje kolejne dary i prace. W 1665 roku podarowano na ołtarz dzban na wino, a w 1668 roku, na Zielone Świątki, witryk Hans Lange dał parę świec woskowych. We wrześniu 1675 roku witrycy w Trutnowych kupili i kazali ustawić nowy ołtarz, a witrycy w Miłocinie (Herzberg) kupili do tamtejszej kaplicy pozytyw, na którym po raz pierwszy grano 8 września, w trzynastą niedzielę po Trójcy Świętej; 10 listopada przymocowano na ambonie klepsydrę w mosiężnej oprawie. Chrzcielnicę, wykonaną w 1675 roku na koszt pastora, z powodu złej drogi przywieziono i ustawiono dopiero w styczniu 1676 roku. Jesienią 1676 roku tylną część plebanii podwalono na nowo i dobudowano nową izbę z komorą i przybudówką.

W maju 1677 roku witrycy kazali pięknie urządzić zakrystię, a w izbie plebańskiej zrobić strop i postawić nowy piec. 21 maja 1677 roku przystąpił po raz pierwszy w zakrystii do komunii Merten Lang, znaczny kupiec z Preszowa w Górnych Węgrzech, a za grosz spowiedni, który chciał dać, sprawiono w niej nowy konfesjonał; w tym samym roku ambonę gruntownie odnowiono. 1 stycznia 1678 roku syn pastora, Johannes, podarował haftowaną złotem chustę do nakrywania kielicha. Drzewa na cmentarzu posadzono jesienią 1686 roku z polecenia burmistrza Christiana Schroedera, a wiosną 1687 roku, także z jego polecenia, naprawiono i wzmocniono podupadły kościół w Trutnowych oraz kaplicę w Herzbergu, przy której również posadzono drzewa.

We wrześniu 1688 roku Barbara Germann, żona sołtysa i witryka w Trutnowych, sprawiła własnym kosztem nową komżę, a w sierpniu 1689 roku witrycy nieco naprawili plebanię: wzmocnili i pomalowali przedni szczyt, kazali zrobić nową bramę i furtę oraz połatać płoty.

Pastor Gotfryd Steinhauer zapisał, że po przybyciu w 1704 roku zastał dom, podwórze, stajnię i ogród, a zwłaszcza górne pokoje, w zupełnym nieładzie i zaniedbaniu; witrycy odpowiadali na jego prośby, że nic nie można budować, bo kościół ma mało pieniędzy; postanowił sam to i owo poprawić. Urządził ogród i ogród kwiatowy z czerwonym płotem ze sztachet, kazał pomalować tylną izbę, a na piętrze z dawnej komory na słoninę zrobił wygodny pokój do nauki. Wydał na to z własnych pieniędzy około czterystu florenów polskich; na piec za 30 florenów, podłogi i naprawę stajni mieszkańcy Trutnów dali 41 florenów, a Herzbergu 20, resztę zaś musiał zwrócić kościół.

W 1708 roku szwedzki kapitan z pułku generała majora von Krassau podarował kościołowi mały złocony kielich do komunii chorych wraz z pateną. Starą plebanię, bardzo już podupadłą, rozebrano w 1728 roku, w poniedziałek po trzeciej niedzieli po Trójcy Świętej, z polecenia Gabriela von Bömeln, najstarszego burmistrza i administratora Żuław Steblewskich, gdy Steinhauer był tu duchownym już dwudziesty czwarty rok; nową, wygodną i okazałą plebanię wzniesiono tak szybko, że przed pierwszą niedzielą Adwentu tego roku mógł się do niej wprowadzić. Za Steinhauera nabożeństwa w kaplicy w Herzbergu, odprawiane dotąd zwykle po południu, w porze nieszporów, przeniesiono decyzją administratora Żuław Steblewskich na rano, przy czym odprawiano je nie ściśle co trzecią niedzielę, lecz co czwartą, piątą albo szóstą.

Osobny katalog nauczycieli Trutnów zaczyna się od 1674 roku. Gottfried Marggraf objął wtedy szkołę i zmarł w Trutnowych 1 maja 1680 roku. W maju 1680 roku przyjęto ponownie Joachima Fischera, który już wcześniej, do 1674 roku, prowadził tutejszą szkołę blisko trzynaście lat; ponieważ jednak bardziej doglądał kramu niż szkoły, na początku 1681 roku go zwolniono. 24 lutego 1681 roku szkołę objął Gottfried Falckenberg, syn piekarza ze Starego Miasta, który po czterech latach uczciwie zrezygnował. Jego następca, zatwierdzony 8 kwietnia 1685 roku przez burmistrza Gabriela Krumhausena za zgodą gospodarzy, służył szkole i kościołowi 28 lat, 7 miesięcy, tydzień i 5 dni; zmarł 16 listopada 1713 roku i z kazaniem pogrzebowym został pochowany na cmentarzu przykościelnym.

W grudniu 1713 roku, w kwietniu 1727 roku i w grudniu 1750 roku posadę dostawał ten, kto zobowiązał się poślubić wdowę po poprzedniku. Nauczyciela przyjętego w 1713 roku pochowano z kazaniem pogrzebowym 20 lutego 1727 roku. Jego następca, Johann Bluhm z Cedrów Wielkich, rozmyślił się jednak, zostawił wdowę i ożenił się z córką gospodarza z Cedrów Wielkich; zmarł 20 listopada 1750 roku w wieku 46 lat i 9 dni, kościołowi i szkole służył do dwudziestego czwartego roku, w małżeństwie żył ponad 22 lata i był ojcem dziesięciorga dzieci, a 26 listopada pochowano go na cmentarzu przykościelnym. Kolejny nauczyciel, rodem z Trutnów, wdowiec, wcześniej nauczyciel w Schönhorst, przyjęty przez burmistrza Johanna Wahla, objął urząd 6 grudnia 1750 roku, w drugą niedzielę Adwentu.

Według Hermanna Freytaga w latach 1468–1472 wymieniany jest tu Theodericus, który w 1472 roku prowadził spór o mszały, a 30 maja 1498 roku kurat Georg wraz z prowizorami ołtarza Bożego Ciała przekazał ten ołtarz altaryście Andreasowi Grünschmidtowi.

Od około 1580 do 1945 roku świątynia służyła gminie ewangelickiej — najpierw luterańskiej, potem unijnej — pod patronatem Gdańska, jako siedziba samodzielnej parafii Trutenau — Heise notuje wprost: „kościół jest ewangelicki, patronem jest magistrat w Gdańsku”. Jak daleko sięgała tu zmiana wyznaniowa, widać w wykazie dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku, gdzie przy każdej z dwunastu parafii zapisano uposażenie w rękach luterańskiego duchownego. W Trutnowych do rektora należały cztery łany, dające rocznie około 220 florenów, obok dziesięcin od parafian; do parafii zaliczono wieś Herzberg, gdzie stała kaplica.

Według Hartwicha Joachim Stücke (u Hartwicha: Stukki), osadzony w Trutnowach, po niemiecku Trutenau, w 1573 roku, zmarł tutaj i został pochowany w tutejszym wielkim kościele. Jako pierwszego tutejszego duchownego Harnoch wymienia Joachima Stückego — u Rhesy ten sam człowiek nosi nazwisko Joachim Stutzki i otwiera listę pastorów Trutnowych, „do których należy kaplica w Herzbergu”. Rhesa podaje przy nim dwie daty przybycia: według gdańskiej księgi pamiątkowej Praetoriusa 1573, a według księgi recesów ministerium żuławskiego 1592; duchowny zmarł w 1602 roku. Jego następca, Andreas Gitreus, zwany też Chytreusem, był od 1597 roku duchownym w Osicach; w 1602 roku został powołany do Trutnowych i w tym samym roku zmarł. Po nim urząd sprawował Valentin Kunau, od 1602 do 1607 roku.

Według Abrahama Hartwicha (1723) Henryk Möller (u Hartwicha także Miller) przyszedł do Trutnów w 1607 roku z Sobieszewa i zmarł tu w 1640 roku; w następnym roku urząd objął Jan Köpke (Kopenius), który żył do 1674 roku. Według Hartwicha pastor Jan Sartorius zmarł w Trutnowych w 1691 roku; w następnym roku przyszedł Jan Meyer, zmarły tu w 1703 roku, a w 1704 roku powołano do Trutnów z Pogorzałej Wsi (Wernersdorf) na Wielkich Żuławach Malborskich Gotfryda Steinhauera.

Rękopis Praetoriusa uzupełnia też spis pastorów. Joachim Stutzki zmarł w 1602 roku w czasie zarazy. Andreas Gitreus, powołany z Osic i wprowadzony 27 sierpnia 1602 roku, zmarł wkrótce potem na zarazę w Osicach, zanim zdążył objąć parafię w Trutnowach. Valentina Kunaua wprowadzono 11 listopada 1602 roku. Henryk Möller przyszedł w lipcu 1607 roku i zmarł 28 sierpnia 1640 roku, w 33. roku tutejszej służby. Jana Köpkego, powołanego w marcu 1641 roku i ordynowanego 22 kwietnia, Rada zawiesiła na krótko w urzędzie w 1666 roku, ponieważ samowolnie zaniechał spowiedzi indywidualnej, zwanej uszną; na jego prośbę przywrócono go do urzędu. Zmarł w wieku 69 lat.

Jana Sartoriusa, wygnańca z Węgier, wprowadzono w Trutnowach w 11. niedzielę po Trójcy Świętej 1674 roku; 14 czerwca 1691 roku pochowano go w kościele, a kazanie pogrzebowe wygłosił Petrus Vogetius, pastor w Koszwałach (Gottswalde) i senior duchowieństwa Żuław. Jan Meyer, wprowadzony 27 kwietnia 1692 roku, poślubił 30 sierpnia 1695 roku Constantię Concordię, córkę Eilharda Zierenberga, pastora przy kościele świętego Bartłomieja w Gdańsku.

Według rękopisu Praetoriusa Meyer zmarł 2 lipca 1703 roku nie w Trutnowach, lecz w Gdańsku, dokąd udał się z powodu choroby; kazanie pogrzebowe wygłosił 11 lipca w kościele świętego Jana pastor ze Steblewa Kasper Günther, a ciało pochowano następnego dnia w kościele świętego Bartłomieja.

Gotfryd Steinhauer objął urząd w Trutnowach w niedzielę Cantate, 20 kwietnia 1704 roku, i zmarł 25 września 1735 roku. Po nim przyszedł Samuel Schroeder, urodzony w Malborku 29 września 1700 roku, od 1731 roku duchowny w gdańskim domu poprawczym, w Trutnowach od 1735 roku, a w 1742 roku przeniesiony do kościoła świętego Jana w Gdańsku. Jego następca, Martin Reinhold Hein, pastor w Trutnowach od 1742 roku, urodził się według Praetoriusa w 1700 roku, a według księgi pastorów w 1704; w 1735 roku został duchownym w domu poprawczym. Po śmierci Heina przyszedł w 1750 roku z Kiezmarku magister Johann Theodor Grade, syn magistra Daniela, pastora przy kościele Mariackim w Gdańsku, urodzony w Gdańsku w 1711 roku; zmarł w 1754 roku.

W tym samym roku przyszedł Johann Matthias Wagner, urodzony w Gdańsku 19 marca 1717 roku, od 1744 roku duchowny w gdańskim zakładzie zwanym Spendhaus, a od 1750 roku w Kiezmarku.

Księgę kościelną Trutnów założył w 1661 roku, z polecenia burmistrza Adriana von der Linde, pastor magister Jan Köpke (Köpenius), z mottem z Pierwszego Listu do Koryntian: „In Ecclesia omnia fiant ordine et decenter”. Spisany w niej katalog pastorów nazywa Jana Sartoriusa rodakiem z Preszowa i wygnańcem, wcześniej pastorem naczelnym i inspektorem kościoła i szkoły w rodzinnym Preszowie w Górnych Węgrzech oraz przewodniczącym konsystorza. Część wpisów, poczynając od Steinhauera, pastorzy sporządzili sami. Gotfryd Steinhauer, gdańszczanin, zapisał, że powołanie od rady Gdańska otrzymał 3 kwietnia 1704 roku, po mniej więcej sześciu latach służby jako duchowny ewangelicki w Pogorzałej Wsi (Wernersdorf) i w Schönau na Wielkich Żuławach Malborskich.

Samuel Schroeder został powołany zgodną uchwałą wszystkich trzech ordynków Gdańska 6 grudnia 1735 roku, ordynowany 13 grudnia i wprowadzony 18 grudnia, w czwartą niedzielę Adwentu, a kazanie wstępne wygłosił w pierwszy dzień Bożego Narodzenia; według dopisku zmarł w styczniu 1744 roku. Johann Theodor Grade wpisał, że urząd w Trutnowych objął 31 maja 1750 roku, po dziesięciu i pół roku służby jako duchowny ewangelicki w Kiezmarku. Wagner wygłosił kazanie wstępne w trzecią niedzielę Adwentu 1754 roku i zmarł 21 maja 1788 roku. 17 sierpnia 1788 roku objął urząd Jacob Friedrich Karsburg, wcześniej przez 29 lat duchowny w innej parafii, i zmarł osiem dni później, 25 sierpnia.

Johann Kalhofner zapisał o sobie, że jako dziecko w 1732 roku musiał wraz z emigrantami salzburskimi opuścić ojczyznę, a w Rothenburg ob der Tauber został przysposobiony; do Trutnów powołano go 15 października 1788 roku, a urząd objął w pierwszą niedzielę Adwentu, po prawie dwudziestu jeden latach jako konrektor szkoły przy kościele Mariackim w Gdańsku i sześciu latach urzędu duchownego na Mierzei. Kalhofner zapisał, że dochody pastora i nauczyciela ustaliła zwierzchność i wpisała do ksiąg urzędowych, a duchownym i nauczycielom wydawano z nich wypisy, jak przypuszczał, od czasów Reformacji; wypisy te zaginęły, a pastorzy od Köpkego do Wagnera (1788) nie wpisali dochodów do księgi. Brak ten zastąpił częściowo księgą kościelną Osic, założoną również w 1661 roku, którą powierzono mu w 1790 roku, w czasie wakatu w tamtej parafii.

Samuel Gottlieb Weickhmann wpisał, że urząd w Trutnowych objął 2 października 1791 roku, w piętnastą niedzielę po Trójcy Świętej, po ponad czterech latach służby jako duchowny w Sobieszewie (Bohnsack), a gdy w 1802 roku powołano go do Koźlin (Güttland), kazanie pożegnalne wygłosił w pierwszy dzień Bożego Narodzenia. W 1802 roku objął urząd Michael Baumann, gdańszczanin, wcześniej rektor szkoły parafialnej, potem duchowny w Skarszewach, a od 1798 roku w Tujsku (Tiegenort); zmarł 16 lipca 1822 roku, a wpis w katalogu nazywa go człowiekiem pod każdym względem godnym miłości i szacunku.

2 lutego 1823 roku, w niedzielę Sexagesimae, objął urząd Friedrich Deschner, najstarszy syn Friedricha Augusta Deschnera, kantora przy kościele Mariackim i szkołach mariackich w Gdańsku, i Marii Agathy z domu Schweyer, wcześniej przez jedenaście lat starszy nauczyciel w szkole przy kościele Świętej Barbary na Długich Ogrodach i przez piętnaście i pół roku duchowny w Kiezmarku; 24 maja 1832 roku przeniósł się do Koźlin.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Trutenau” — zachowały się księgi metrykalne z lat 1661–1925, a do tego duplikaty ksiąg z lat 1809–1838 (odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe; zbiór z lat 1661–1925 przechowuje Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie. Bär, opisując je w 1908 roku, wylicza: chrzty i śluby od 1661 roku, pogrzeby od 1674, listy komunikantów z lat 1791–1824 i od 1871 roku, konfirmacje od 1791 roku — i notuje, że między metrykami zapisano relację o wojnie 1807 roku i o powodzi z 1829 roku.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Trutenau jako wieś na prawie chełmińskim z 30 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 419, w tym 215 ewangelików i 204 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Według Harnocha kościół w Trutnowach założono w stylu gotyckim, lecz go nie ukończono: wykonano tylko prezbiterium z łukami, a o zamiarze świadczą cztery piękne filary dźwigające nawę, niepołączone ze sobą. Wieża od zachodu miała mur grubości sześciu stóp; kościół odnowiono w 1871 roku, a organy z pedałem i szesnastoma rejestrami pochodziły z 1872 roku. Zapiski tutejszych pastorów, przechowywane w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie, mówią o gruntownym odnowieniu kościoła na początku lat siedemdziesiątych dziewiętnastego wieku. Remont zaproponowała rada parafialna już w 1870 roku, a 14 kwietnia 1871 roku postanowiono go przeprowadzić: naprawić i uporządkować dach, sprawić nowe okna w szczytach i w nawach bocznych, odnowić ławki i odświeżyć całe wnętrze, zwłaszcza ołtarz i ambonę.

Prace rozpoczęto we wrześniu 1871 roku pod kierunkiem witryka, właściciela ziemskiego Wannowa z Trutnów; okazało się przy tym, że dach był w gorszym stanie, niż sądzono, i trzeba go było przełożyć na nowo. Witrycy zlecili prace malarskie znanemu w okolicy malarzowi Köhnowi. W marcu tego samego roku przygotowano też kosztorys naprawy domu nauczyciela i organisty w Herzbergu, a remont trwał od lipca do 1 września 1872 roku. Ta sama księga zawiera życiorys Johanna Ernsta Schwana, urodzonego w Gdańsku 23 maja 1806 roku, ucznia gimnazjum gdańskiego w latach 1816–1826 i studenta w Królewcu i Halle, którego zapisano jako osiemnastego pastora Trutnów i Herzbergu. 24 stycznia 1860 roku, z powodu narastającej choroby, poprosił konsystorz w Królewcu i magistrat gdański o przeniesienie w stan spoczynku; na jego zastępcę i następcę wyznaczono wtedy pastora z Przebrna, Gustava Victora Siewerta.

Sam Schwaan wpisał do katalogu, że był najstarszym synem gdańszczanina Johanna Ernsta Schwaana i Racheli Adelgundy z domu Martens; od Michała 1826 roku studiował w Królewcu i w Halle, w styczniu 1830 roku zdał egzamin pro licentia concionandi, a 11–13 listopada 1830 roku pro ministerio. Rada Gdańska powołała go 30 marca 1832 roku na pastora Trutnów i Herzbergu; 24 maja 1832 roku, w dniu ślubu z Reginą Christiną Meyer z Emden we Fryzji Wschodniej, przeprowadził się do Trutnów, 19 czerwca odbył kolokwium w konsystorzu w Królewcu, 22 czerwca konsyliarz konsystorza dr Kaehler ordynował go w tamtejszym kościele zamkowym, a 5 sierpnia, w siódmą niedzielę po Trójcy Świętej, objął urząd.

Według dopisku sprawował go do 1 października 1860 roku, po czym z powodu choroby przeszedł w stan spoczynku i przeniósł się do Gdańska. Gustav Victor Siewert wpisał, że przybył do Trutnów 1 października 1860 roku, po czternastu latach urzędu w Osicach i dziesięciu w Przebrnie, a wprowadzono go 27 października. Późniejsza lista pastorów w tej samej księdze podaje, że Siewert zmarł 3 stycznia 1869 roku, a Otto Schweers pochodził z rodziny hugenockiej.

O ostatnim z wymienionych, Leo Franzu Krügerze, urodzonym 24 września 1873 roku, lista podaje, że w 1912 roku służył przy kościele Świętej Trójcy w Gdańsku, a w czasie pierwszej wojny światowej był duchownym garnizonu w Toruniu, kapelanem polowym w Rosji, duchownym garnizonu w Bukareszcie i duchownym dywizyjnym we Francji, potem pastorem przy kościele Świętego Bartłomieja w Gdańsku, a od 1927 roku do Nowego Roku 1938 w Trutnowych, do 1 kwietnia 1937 roku także w Osicach; przez dziesięć lat obsługiwał cztery miejsca kazań: Trutnowy z Herzbergiem, Osice i Herrengrebin.

Spis z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 413 mieszkańców — 188 mężczyzn i 225 kobiet — w 30 domach i 69 gospodarstwach domowych; wśród mieszkańców było 228 ewangelików i 185 katolików, a rubryka innych chrześcijan, którą na Żuławach wypełniali zwykle mennonici, została pusta. Te same liczby — 228 i 185 — podaje Słownik geograficzny, dodając, że we wsi jest szkoła ewangelicka i kościół ewangelicki, dawniej katolicki, a wieś liczy dziesięć osad włościańskich i trzy zagrody, razem 755 hektarów. Katolicy chodzili do Giemlic, ewangelicy zostawali na miejscu. Osobnym wierszem spisu, w dziale obwodów dworskich, jest Trutenauer Herrenland — 150 mieszkańców: 111 ewangelików i 39 katolików, z parafiami ewangelickimi w Trutnowych i Osicach. Sąsiedni Herzberg, liczący w 1885 roku 358 mieszkańców, wśród nich 241 ewangelików i 117 katolików, należał do parafii trutnowskiej.

Ludność samych Trutnowych wynosiła 322 osoby w 1905 roku i 704 osoby w 2011 roku.

Wiosną 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 4, s. 37), że probostwo Trutnowy i Miłocin (Trutenau und Herzberg), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po śmierci pastora Schweersa. Dawało około 7240 marek dochodu bez mieszkania i około 7964 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 850 dusz i miała trzy szkoły z trzema nauczycielami, a stanowisko obsadzał magistrat Gdańska.

Statystyka Agathona Harnocha z 1890 roku podaje parafię pod nazwą „Trutenau und Herzberg”: patronat magistratu gdańskiego, dwa dzwony, organy o 16 głosach, 571 dusz, a rocznie 34 chrzty, 5 ślubów, 229 komunikantów i 32 pogrzeby. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 568 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1884 roku dr Johannes Rindfleisch. Pastor Rindfleisch działał także w ruchu trzeźwości.

W 1885 roku stał za petycją Centralnego Związku Ewangelicko-Chrześcijańskich Towarzystw Wstrzemięźliwości w Niemczech o ustawy przeciw pijaństwu; komisja parlamentarna, wskazując, że rząd docenia te dążenia, a główne postulaty należą do ustawodawstwa Rzeszy, zaproponowała przejść nad nią do porządku dziennego. We wrześniu 1889 roku ogłosił na zgromadzeniu, że na planowany w Prusach Zachodnich zakład leczenia alkoholików zebrano już 7300 marek, a w listopadzie 1891 roku otrzymał od króla Order Orła Czerwonego IV klasy. Ten sam order dostał w kwietniu 1909 roku Albert Gräntz, dotąd pastor w Trutnowach, wówczas już w stanie spoczynku i mieszkający w Gdańsku-Wrzeszczu; zmarł w 1920 roku w Sopocie.

Administracyjnie wieś należała do powiatu gdańskiego, a od 1887 roku do powiatu Niziny Gdańskiej; w latach 1920–1939 leżała w granicach Wolnego Miasta Gdańska. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Trutnowach liczyła wtedy 491 ewangelików, a pastorem był od 1927 roku Franz Krüger.

Viktor Zirkwitz, oglądając kościół przed wojną, odnotował, że jest duży dzięki zamożności wsi, że ściany były malowane obrazami i ornamentami, a wejście umieszczono w ścianie wschodniej — rzadkość wśród żuławskich kościołów; za cenną uznał też plebanię. W 1945 roku zniszczona została drewniana wieża, a kościół przejęli katolicy; strop i dach naprawiono w latach 1947–1959, wieżę odtworzono w latach 2016–2017. Wokół świątyni leży dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,21 hektara; kościół z cmentarzem i plebanią figuruje w rejestrze zabytków pod numerem 294. Dawne numery rejestru województwa gdańskiego to 222 dla kościoła (decyzja z 6 sierpnia 1962 roku), 223 dla plebanii (13 sierpnia 1962) i 1023 dla cmentarza (30 grudnia 1987). Katolicki cmentarz parafialny założono osobno, około półtora kilometra na zachód od wsi, przy szosie z Pruszcza Gdańskiego do Cedrów Wielkich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Praetoriusa i Hartwicha pierwszy pastor objął urząd w Trutnowych już w 1573 roku, kilka lat przed datą około 1580, podaną dla przejęcia świątyni przez gminę ewangelicką. Przywilej z 1334 roku rękopis Ephraima Praetoriusa przypisuje wielkiemu mistrzowi Ludolfowi Königowi (w opisie wyżej: Lutherowi von Braunschweig). Praetorius odczytał na większym dzwonie napis z rokiem M.CCCCXVII (1417). Katalog pastorów w księdze kościelnej podaje jako dzień śmierci Gotfryda Steinhauera 24 września 1735 roku (w opisie wyżej: 25 września), a śmierć Jana Meyera datuje, tak jak Księga pastorów, na 1 lipca 1703 roku (rękopis Praetoriusa: 2 lipca). Śmierć Johanna Kalhofnera katalog notuje 12 maja 1791 roku, Księga pastorów — 13 maja. Ordynację w Królewcu Schwaan datuje we własnym wpisie na 22 czerwca 1832 roku, Księga pastorów — na lipiec 1832 roku.

Późniejsza lista pastorów w księdze kościelnej podaje rok urodzenia Siewerta 1807 (Księga pastorów: 1806), Schweersa 1817 (Księga pastorów: 1816) i rok objęcia przez niego parafii w Reichenbergu 1854 (Księga pastorów: 1853), a objęcie Leszków przez Gräntza datuje na 1877 rok (Księga pastorów: 1876).

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Joachim Stutzki (1592), Valentin Kunau (1602–1607), Johann Sartorius (1674), Johannes Meyer (1692), Martin Reinhold Hein (1742), Johann Kalhofner (1788), Gustav Viktor Siewert (1860), Otto Friedrich Wilhelm Schweers (1869–1884), Paul Adolf Schultze (1899), Albert Wilhelm Cölestin Gräntz (1902), Karl Wilhelm Christiani (1910).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 67, 187, 207; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 403; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, t. I: „Pommerellen”, Danzig 1884–1887, s. 140, 141; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 143; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Danziger Niederung (strony 18, 20–21 i 22, pozycje 18, 64 i 84); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Trutnowy; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 402; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku, kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, fol. 124–125, pozycja 9, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, hasło Trutenau; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, Danzig 1940; wojewódzki rejestr zabytków, pozycja 294 (dawne numery 222, 223 i 1023 rejestru województwa gdańskiego) oraz wojewódzka i gminna ewidencja zabytków, gmina Cedry Wielkie; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 111; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 57; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 29; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 36; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5801, „Sonstige Verzeichnisse 1793–1875” (zapiski pastorów parafii Trutenau), skany 5–6, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 63, pozycja 331; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 290; t. 2, s. 632; t. 3, s. 752, 908, 1022; t. 4, s. 1180; t. 6, s. 1556, 1652, 1670, 1703, 1792; „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 22 marca 1885 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 10 września 1889 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 24 listopada 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 22 kwietnia 1909 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung”, 5 lutego 1920 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 37, 39; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 139, 144, 147, 155; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 117; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 26v–28r; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Trutnowych (Trutenau) założona w 1661 roku: katalog pastorów i nauczycieli, inwentarz kościoła, zapiski pastorów z lat 1665–1932, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5800 (Archion 17972, 17975, 17969); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 4, s. 37 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484.