Trzebiatkowa — cmentarz ewangelicki

Trzebiatkowa — do 1929 roku Tschebiatkow, potem Radensfelde — leżała w powiecie bytowskim (Kreis Bütow), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze; sąd obwodowy miała w Bytowie, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy w Masłowicach (Massowitz). Inwentarz zabytków z 1938 roku opisuje cmentarz wiejski na północ od wsi, przy drodze do Tuchomia, na wzniesieniu wśród pól, obwiedziony murem z kamienia polnego. Przegląd cmentarzy ziemi bytowskiej, przeprowadzony w latach 1999–2000 przez bytowskie muzeum, odnotował w Trzebiatkowej trzy cmentarze — na dwóch z nich zachowało się odpowiednio około pięćdziesięciu i około osiemdziesięciu obiektów nagrobnych. Przykościelny cmentarz, dawniej ewangelicki, służy dziś jako katolicki.

Świadectwo o stanie wyznaniowym wsi zostawiła wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku, która notuje w Trzebiatkowej 77 katolików i 161 ewangelików. W 1784 roku Trzebiatkowa leżała dwie mile na południowy zachód od Bytowa. Wieś dzieliła się na 14 małych folwarków czternastu współwłaścicieli; była kuźnia i osobna osada — razem 30 dymów, przy sporym lesie. Mieszkańcy należeli do parafii w Tuchomiu. W starym kościele ewangelickim w Tuchomiu szlachta z Trzebiatkowej siadała na chórze szlacheckim wspólnie ze szlachtą z Modrzejewa i Ciemna.

W 1787 roku wieś znalazła się w aktach głośnej sprawy o rzekome czary w bytowskim urzędzie domenalnym; akta te wydał drukiem bytowski duchowny ewangelicki. Komisarz sądowy Dalke z Miastka donosił 12 czerwca 1787 roku, że mieszkańcy szlacheckiej wsi Trzebiatkowa „kazali ludziom pływać” — czyli poddali ich próbie wody — i o mało nie zginęła kobieta. Śledztwo sądowe w całej sprawie ruszyło 23 sierpnia 1787 roku.

Słownik geograficzny podaje z wykazu parafii w Niezabyszewie z 1866 roku 162 katolików w Trzebiatkowej oraz szkołę katolicką liczącą 24 dzieci, a samą wieś wymienia wśród miejscowości kościoła filialnego w Tuchomiu. W tym samym haśle Słownik geograficzny wiąże z Trzebiatkową ród von Malotki Trzebiatkowskich. W 1871 roku spis notował 811 mieszkańców, w tym 648 ewangelików; spis z 2 grudnia 1895 roku — 639 ewangelików i 216 katolików.

Według inwentarza z 1938 roku mieszkańców było w 1905 roku 954, w 1933 roku — 868; nagłówek hasła w tym inwentarzu podaje 851 osób, w tym 271 katolików.

Własną gminę kościelną Trzebiatkowa otrzymała na mocy dokumentu konsystorza z 11 kwietnia 1908 roku, obowiązującego od 1 lipca 1908 roku: wydzielono ją z parafii w Tuchomiu i pozostawiono pod tamtejszym urzędem parafialnym. Od 1909 roku tworzyła jedną gminę kościelną ze wsią Glisnow w Prusach Zachodnich. W latach 1912–1913 zbudowano tu ewangelicki kościół filialny — otynkowany budynek ceglany o wymiarach 12,40 na 8,40 metra, wzniesiony na wzgórzu we wschodniej części wsi. Relacja berlińskiego „Reichsbote” z 27 kwietnia 1913 roku podaje, że kamień węgielny położono w 1912 roku, a kościół poświęcono w kwietniu 1913 roku, w piątek tygodnia poprzedzającego ukazanie się relacji.

Budowa kosztowała 36 000 marek; złożyły się na nie dar łaski cesarza oraz zapomogi Naczelnej Rady Kościelnej, synodu prowincjonalnego, Komisji Generalnej i Towarzystwa Gustawa Adolfa, a gazeta chwaliła zamkowy kształt budowli. Uroczystość zaczęła się pożegnaniem w szkole, w której dotąd odprawiano nabożeństwa ewangelickie; miejscowy duchowny, pastor Langhans, oparł mowę na słowach Psalmu 43,4. Potem pochód, z członkami rady parafialnej niosącymi naczynia liturgiczne na czele, przeszedł ze śpiewem „Lobe den Herrn” do nowego kościoła. Landrat von Gerlach wręczył klucz generalnemu superintendentowi D. Büchselowi, ten przekazał go superintendentowi Eitnerowi, a ów pastorowi Langhansowi, który otworzył drzwi świątyni. Generalny superintendent wygłosił kazanie na słowa z Listu do Rzymian 10,17, które cesarzowa własnoręcznie wpisała do Biblii podarowanej gminie.

Z tego samego czasu pochodzi wyposażenie kościoła. Z trzech dzwonów jeden odlał w 1901 roku Schulz w Gdańsku, dwa pozostałe — w 1932 roku firma Schilling z Apoldy. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Tuchomiu, oddaloną od Tuchomia o 9 kilometrów, a dla całej parafii podaje 3640 dusz. Pastorem był Siegfried Pecker.

Na początku marca 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona i Trzebiatkowa przypadła Polsce. Poewangelicki kościół przejęło i na nowo poświęciło duchowieństwo katolickie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Dokument konsystorza z 11 kwietnia 1908 roku, ogłoszony w „Kirchliches Amtsblatt”, mówi tylko o ewangelikach Trzebiatkowej i wszedł w życie 1 lipca 1908 roku. Według Ernsta Müllera gminę kościelną Trzebiatkowa utworzono 1 lipca 1909 roku z dwóch wsi należących dotąd do parafii w Tuchomiu: Trzebiatkowej i Glisnow.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i następne (hasło Radensfelde, s. 245–246); D. G. Scheerbarth, „Diplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 … gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte …”, Stettin 1793; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943 (1908, nr 52); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 78–79 (hasło Groß-Tuchen); „Nasze Pomorze. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie” 2 (2000), s. 104–116; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–197, pozycja 42; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1089; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; „Der Reichsbote” (Berlin), 27 kwietnia 1913 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).