Trzebielino — kościół ewangelicki (Treblin)

Trzebielino — po niemiecku Treblin — było wsią i dawnym majątkiem rycerskim na zachodnim krańcu ziemi bytowskiej, w powiecie miasteckim. Dawny kościół ewangelicki to otynkowana budowla ceglana o szerokości około 10 metrów, zamknięta od wschodu trójbocznie, z niską zakrystią i kwadratową wieżą zachodnią, której gontowy hełm z cebulastą iglicą nałożono około połowy XVIII wieku. Wokół świątyni leżał ewangelicki cmentarz parafialny. Świątynię wpisano do rejestru zabytków 26 marca 1960 roku pod numerem A-169; od 1952 roku użytkują ją katolicy jako kościół parafialny.

W Trzebielinie był już wcześniej kościół. Starszy kościół, z grobami rodu von Puttkamer, stał na wzgórzu Ephkenberg, tam, gdzie na początku XX wieku urządzono plac targowy i gimnastyczny. Nowy wzniesiono u stóp drugiego wzgórza, Gusnik; podanie, zapisane w dwóch relacjach, mówi, że miał stanąć na jego szczycie, ale materiał wniesiony tam za dnia nocą sam staczał się na miejsce dzisiejszej świątyni.

Kościół wznoszono w latach 1688–1691 z fundacji feldmarszałka Joachima Rüdigera von der Goltza. Wiadomo to z dokumentu na ołowianej tabliczce, którą przy remoncie w 1888 roku znaleziono w gałce wieży, odczytano i włożono z powrotem: fundator zmarł jeszcze w roku rozpoczęcia budowy, a dokończyli ją wdowa po nim, Ewa Elżbieta z domu von Massow, i syn Jerzy Kacper (Georg Kaspar). Ołtarz, ambonę i ławy dworskie wykonali w czasie budowy sprowadzeni umyślnie rzemieślnicy miejscy; w XIX wieku ołtarz i ambonę połączono w ambonę ołtarzową. Z daru wdowy pochodziła srebrna puszka na komunikanty, robota gdańskiego złotnika Hieronymusa Holla. Na wieży zawisły trzy dzwony odlane w 1688 roku w Gdańsku przez Absalona Wittwercka; rekwizycje przetrwał tylko największy, o średnicy 78 centymetrów, z napisami „Sit nomen domini benedictum. Anno 1688” i „Mit Gottes Hülfe goss mich Absalon Witwerck Gdani”.

W 1888 roku patron, kapitan von Puttkamer, ufundował kościołowi witraże.

Puttkamerowie, którzy oddali Trzebielino w zastaw von der Goltzom, skarżyli się już w sierpniu 1688 roku, że nowy kościół jest zbędny, bo stoi tu świątynia zbudowana w 1570 roku, użyteczna i wystarczająca. Matrykuła kościelna z 1730 roku notuje w Trzebielinie dwa kościoły: nowy, murowany, z wieżą i trzema dzwonami, oraz stary, całkiem spustoszony — z wyjętymi oknami i ławami, wybitymi ścianami i otwartą kryptą, w której leżały ograbione cynowe trumny. Patron, porucznik von Massow, kazał wtedy zabić kryptę deskami i zobowiązał się zbudować z walącego się kościoła kaplicę. W skardze z 11 marca 1736 roku spadkobiercy Puttkamerów wyliczali, że na budowę rozebrano piwnice i mury dworu Antonhof, dzwony starego kościoła sprzedano do Cetynia, jego kapitały zużyto, a ambonę i ławy przeniesiono do nowej świątyni.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół w Trzebielinie, po niemiecku Treblin, był filią Cetynia (Zettin) w synodzie słupskim, a przypisane były do niego majątki Neuhof, Wussoftke i Flieshof; wieś liczyła 48 ognisk (domostw) i miała nauczyciela.

W XIX wieku, gdy łączono ołtarz z amboną, wstawiono też emporę zachodnią, przedłużoną krótkimi skrzydłami do połowy obu ścian bocznych, z balustradą z desek wyciętych na kształt tralek. Dwa pozostałe dzwony Absalona Wittwercka, oddane przy rekwizycji, miały średnicę 62 i 54 centymetrów i nosiły napisy „Gloria in excelsis deo. Anno 1688” oraz „Anno domini 1688 fecit A. W.”. Inwentarz wymienia ponadto mały mosiężny świecznik wiszący na osiem świec z dwugłowym orłem na szczycie oraz parę cynowych lichtarzy ołtarzowych ze stemplami miasta Słupska i mistrza Joachima Christiana Dendelera.

Od 1894 roku pracował tu wikariusz. Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku od 1894 roku posługiwali w Trzebielinie, po niemiecku Treblin, wikariusze Hermann Mierendorf i Karl Wegener; Wegener został w 1901 roku pierwszym pastorem samodzielnej parafii i służył do 1910 roku, a po nim pastorem został Alfred Zillmer. Na mocy dokumentu konsystorza z 26 lutego 1900 roku, obowiązującego od 31 marca tegoż roku, gmina wyszła ze związku z Cetyniem i dostała własnego proboszcza — bez plebanii, której wtedy jeszcze nie było. Odtąd była samodzielną parafią w synodzie bytowskim, najdalej na zachód wysuniętą w całym tym okręgu.

Wcześniejszą obsadę podaje urzędowy organ konsystorza: pastor Bublitz odszedł stąd 1 maja 1926 roku do Garrina w okręgu kołobrzeskim, a posada — patronatu prywatnego — przez to się zwolniła. W tym samym roku kościół w Trzebielinie otrzymał z dobrowolnych ofiar gminy nowy dzwon C oraz nowe piszczałki prospektowe do organów. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 1824 dusze i kaplicę w Gumenz. Patronem był kapitan w stanie spoczynku von Puttkamer z Trzebielina, a pastorem od 16 sierpnia 1926 roku Heinrich Runkel. Ostatnim pastorem był Kurt Rhode, urzędujący w latach 1936–1945.

W 1939 roku gmina liczyła 1167 mieszkańców. Wieś zajęła Armia Czerwona 6 marca 1945 roku; poważniejszych walk nie było, choć część zabudowy zniszczono u schyłku wojny. Ludność niemiecką wysiedlono.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że świątynię poświęcono 11 sierpnia 1946 roku, a konsekrował ją 5 listopada 2005 roku biskup Kazimierz Nycz. Tamże czytamy, że parafię erygowano 25 stycznia 1968 roku, a kościół nosi dziś wezwanie Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według skargi z 1736 roku ambonę i ławy przeniesiono ze starego kościoła, a według inwentarza Kohtego ołtarz, ambona i ławy dworskie pochodzą z czasu budowy. W akcie konsystorza z 1900 roku, u Müllera i u Brüggemanna Trzebielino jest filią Cetynia (Zettin), a inwentarz Kohtego z 1934 roku nazywa kościół „ehemals Tochter zu Treten” — dawną filią Dretynia; o sąsiedniej Broczynie Kohte pisze podobnie: „Kapelle, Tochter zu Treten”, czyli kaplica, filia Dretynia.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 809; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 82; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III, Stettin 1934, s. 122; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; „Der Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch”, wyd. Heimatkreisausschuss Rummelsburg; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 11 czerwca 2026 roku); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943 (zwłaszcza 1900); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, hasło Treblin, s. 82; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III: „Die Kreise Schivelbein, Dramburg, Neustettin, Bublitz und Rummelsburg”, Stettin 1934, s. 121–122; „Die Geschichte des Kirchbaus in Treblin um 1688. Bericht aus dem Nachlaß von Hauptmann a. D. Georg Henning von Puttkamer-Treblin”, odbitka z „Zeitung für Ostpommern”, Słupsk [1938]; A. Wichmann, „Von Kirchen und Pastoren. Treblin”, w: „Der Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch”, 1938 (przedruk 1979), s. 562 — wypis z matrykuły kościelnej z 1730 roku; W. Kalusche, „Heimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern”, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 40.