Trzyniec — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Trzyńcu leżał według karty cmentarza z 1993 roku w południowej stronie wsi, w rozwidleniu dróg z Koczały i Starej Brdy, pośród pól uprawnych. Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zwalone przed cmentarzem, drzewostan w 10 %”. Cmentarz nie miał wtedy ani muru, ani bramy, a z dawnego założenia pozostały cztery mogiły z pierwszej połowy dwudziestego wieku, cokoły krzyży oraz grupa starych drzew — jesion, dąb i pięć świerków. Benedykt Reszka wylicza siedem najbardziej znanych cmentarzy ewangelickich Gochów — w Borowym Młynie, Brzeźnie Szlacheckim, Łąkiem, Wieczywnie, Starej Brdzie, Kramarzynach i Pysznie — tego wśród nich nie ma. Milczy też Agathon Harnoch: jego hasło parafii pietrzykowskiej nie wymienia ani jednego cmentarza, choć przy sąsiednich parafiach ich liczbę podaje. Podane współrzędne wskazują środek wsi.

Trzyniec (po niemiecku Steinforth, w spolszczeniu Szteinfort) leży w dzisiejszej gminie Koczała, w dawnym powiecie człuchowskim. W wizytacji Jeziorskiego z 1695 roku zapisano, że proboszcz pobierał stąd meszne w wysokości dziesięciu korców żyta i tyleż owsa. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Steinfort jako wieś. Notował tu 38 domów mieszkalnych i 332 mieszkańców, w tym 249 ewangelików i 83 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Schwessin; katolicy — do parafii Flötenstein; miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie z 1 grudnia 1885 roku naliczono tu 270 mieszkańców, w tym 139 ewangelików i 131 katolików. Działała we wsi ewangelicka szkoła.

Katolicy należeli do parafii w Koczale (Flötenstein), ewangelicy — do parafii w Pietrzykowie. Parafia była samodzielna od XVII wieku, a przy tym obsługiwana jako filia z parafii leżącej po pomorskiej stronie granicy, w Świeszynie, zapisanej u Harnocha jako „Schweßin”. Murowany kościół w Pietrzykowie inwentarz zabytków prowincji zachodniopruskiej z 1887 roku datuje na 1628 rok i umieszcza go na liście dwudziestu jeden świątyń ewangelickich powiatu.

Według Bära ewangelickie księgi chrztów Pietrzykowa prowadzono od 1752 roku, a ślubów i zgonów od 1753. Harnoch w haśle „Peterkau und Heidemühl” wymienia Steinfort wśród miejscowości szkolnych parafii. Liczy ją na 2600 dusz, a jej statystykę roczną zamyka liczbami: 88 chrztów, 70 konfirmacji, 14 ślubów, 1200 komunikantów i 38 pogrzebów. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku.

Przynależność parafialną podaje zestawienie pastora Eliasa Liebenowa z 28 czerwca 1883 roku, w którym Trzyniec figuruje wśród siedmiu wsi parafii pietrzykowskiej, ze 194 ewangelikami i 116 katolikami. Z dniem 27 lutego 1885 roku władze w Kwidzynie zatwierdziły decyzję z 16 grudnia 1884 roku, która odłączała Pietrzykowo od Świeszyna i tworzyła parafię Pietrzykowo — Borowy Młyn; Harnoch zapisuje pod tą datą ustanowienie parafii w sąsiednim Heidemühl. Pierwszego duchownego, nazwiskiem Langhans, ustanowiono 1 lipca 1887 roku.

W ewangelickich księgach metrykalnych okolicy przy jednym z chrztów zanotowano ojca dziecka — Carla Lietza ze Steinforth. Majątek ziemski w Trzyńcu należał w latach dwudziestych XX wieku do Eduarda Strömera. Herbert, syn Eduarda Strömera, urodzony tu w 1906 roku, prowadził potem majątek Hohenwalde. Obaj pochodzili z rodu, który od 1820 roku gospodarował w Borowym Młynie i którego przedstawiciele doprowadzili tam do utworzenia parafii ewangelickiej i do budowy kościoła. Klaus Schulz wydał o wsi niemiecką monografię „Gross Peterkau und Steinforth”, którą przywołuje Reszka w pracy o ewangelikach na Gochach.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Liczby się rozchodzą: według zestawienia pastora Eliasa Liebenowa z 1883 roku w Trzyńcu mieszkało 194 ewangelików i 116 katolików, według spisu z 1 grudnia 1885 roku — 139 ewangelików i 131 katolików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pietrzykowo (Groß Peterkau) i podaje tu 149 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Schlochau, s. 160, pozycja 79); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 503; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 212; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 80 (hasło Groß-Tuchen); Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 28, 34, 52–54, 56, 93–95, 122, 124 i 161; karta cmentarza w Trzyńcu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 144–145; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.