Tuchomie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz przykościelny w Tuchomiu (Groß Tuchen) był czynny do 1945 roku; dziś jest cmentarzem poewangelickim. Leży przy drodze do Bytowa, na pagórku wśród bagiennej niziny, a od strony niżej położonego terenu podtrzymuje go mur oporowy z kamienia polnego — tak opisał go inwentarz zabytków z 1938 roku. Według opisu Cramera z 1858 roku wzgórze jest sztucznie usypane; Cramer dodał, że w miejscowym podaniu wiązano ten nasyp kolejno z poganami, Polakami, husytami i Szwedami. Nasypów jest tu zresztą więcej: drugi, otoczony fosą, stoi na dawnym sołtysostwie, a resztki zamku rycerza Kazimierza, który w 1329 roku władał ziemią tuchomską i zamkiem Tuchom, kryje teren dawnego dworu.

Tuchomie było po Reformacji jednym z ośrodków kaszubskiego luteranizmu ziemi bytowskiej i siedzibą samodzielnej parafii ewangelickiej z własnym kościołem, pod patronatem królewskim. Według inwentarza zabytków z 1938 roku gmina ewangelicka użytkowała dawną świątynię katolicką od wprowadzenia Reformacji do 1637 roku, kiedy luteranom odbierano kościoły w urzędzie bytowskim. Wykaz duchownych Pomorza pamięta czasy, gdy — jak zanotowano — nie było tu wiadomo o żadnym katolickim duchownym: służyli wtedy Marcin Gaste, „wierny nauczyciel tej gminy” w 1604 roku, i David Jaschius (w tym wykazie także Jasche i Jeskyus, w kronice parafialnej przytaczanej przez Siebkego — Jeschius), urzędujący tu już w 1616 roku. Tuchomie broniło się jednak najdłużej: według kroniki parafialnej, którą przytacza Siebke, tutejszy kościół trzymał się trzy lata dłużej niż wszystkie inne świątynie urzędu bytowskiego.

Odebrano go dopiero około 1640 roku, a duchownego wypędzono; według Müllera Jaschius został w 1642 roku przeniesiony do Wałdowa w synodzie słupskim, skąd w 1655 roku przeszedł do Budowa. Potem gmina przez prawie dwadzieścia lat nie miała ani duchownego, ani publicznego nabożeństwa — aż do chwili, gdy ziemia lęborska i bytowska przeszły spod zwierzchności polskiej pod brandenburską.

W 1658 roku powołano magistra Johannesa Crügerusa i przez pół roku odprawiano nabożeństwa ewangelickie w kościele katolickim — aż ksiądz katolicki wrócił i, jak zapisano, „zabrał im kościół sprzed nosa”. Odtąd zbierano się w urzędzie sołeckim.

Dopiero w 1670 roku stanął drewniany kościółek — dom modlitwy z bali, wzniesiony z pomocą elektora; duchownemu dano zrujnowane gospodarstwo. Po pożarze odbudowano go w 1691 roku w konstrukcji szkieletowej z ceglanym wypełnieniem, o wymiarach około 8 na 15,50 metra, z wbudowaną szalowaną wieżą i gontowymi dachami, na dzisiejszej działce plebanijnej. Wyposażenie ufundowali w następnych dziesięcioleciach w większości kupcy gdańscy: chorągiewkę dał George Klingbeil z Gdańska, ołtarz w 1695 roku Simeon Polzin z Chojnic, pozytyw o trzech głosach w 1726 roku Matthias Smude z Gdańska; ambonę wykonał w 1701 roku stolarz Luther z Miastka, chrzcielnicę w 1730 stolarz Andreas Büchern z Bytowa. Empory nosiły nazwy od tych, którzy na nich siadali: chór papierników, chór szlachecki — dla Modrzewa, Trzebiatkowej i Ciemna — oraz chór chłopski dla Tuchomka i Tągowia.

Około 1740 roku dostawiono zakrystię z bali, w 1759 budowniczy krajowy Braemer przedłużył kościół ku zachodowi o mniej więcej 7,50 metra, w latach 1803–1804 przeprowadzono gruntowny remont. 31 maja 1751 roku ewangelicka świątynia groziła zawaleniem i proszono o kolektę. Pod koniec XVII wieku obsadzono parafię na nowo, a w 1709 roku ordynowano w Lęborku rodowitego tuchomianina Andreasa Scheera, który służył tu do 1736 roku.

W 1787 roku właśnie w tutejszej parafii ewangelickiej rozegrała się głośna sprawa o czary, badana potem sądownie przez królewski urząd domenalny w Bytowie. Wiadomo o tym dzięki bytowskiemu duchownemu Danielowi Gottfriedowi Scheerbarthowi, który akta sprawy wydał drukiem w Szczecinie w 1793 roku. Pisze on o „czcigodnym świętej pamięci duchownym Latockim w Groß Tuchum, należącym do inspekcji bytowskiej, w którego gminie ta czarownicza scena właściwie się rozegrała” — i u którego konfirmowana była główna bohaterka zdarzeń, Somnitzowa, od dziecka chodząca na jego nauki. Latocki, jak zapisał Scheerbarth, „myślał o działaniach diabelskich całkiem rozumnie” i krótko przed śmiercią wyznał mu, że w owym czasie wygłosił dobitne kazanie przeciw temu zabobonowi, „ale niestety! nie wywołał tym poprawy w całości”.

Imienia ani lat urzędowania Latockiego Scheerbarth nie podaje; według wykazu Müllera był to Johann Anton Latocki, tutejszy duchowny w latach 1752–1787, zmarły 12 sierpnia 1789 roku. Siebke odnotowuje go jako tutejszego proboszcza w 1779 roku.

W 1784 roku Tuchomie leżało milę na zachód-południowy zachód od Bytowa, w dolinie, blisko trzech jezior i lasu, przy trakcie do Miastka. Obok folwarku mieszkali pastor luterański, zakrystianie obu wyznań, sołtys wolny, siedmiu gospodarzy, trzech zagrodników, karczmarz, kowal i katolicki kolon; stał też dom wdowy po pastorze — razem 27 dymów. Przy katolickim kościele parafialnym działał „ein zu der Bütowschen Inspection gehöriges lutherisches Bethaus” — luterański dom modlitwy inspekcji bytowskiej. Do parafii należały między innymi Tuchomko, Tągowie, Piaszno, Nowe Huty, Masłowiczki, Modrzejewo, Ciemno i Trzebiatkowa.

Katolicy stanowili tu mniejszość — 59 osób na 715 w połowie XIX wieku (1855) i 145 na 881 w 1933 roku. Tworzyli filię parafii w Niezabyszewie: według Słownika geograficznego od 1708 roku, według inwentarza z 1938 roku w latach 1728–1931. Wizytacja z 4 grudnia 1686 roku pisze o wsi „zarażonej herezją luterańską, jej duchownym i synagogą niedawno wzniesioną”; ks. Witold Kujawski streszcza to miejsce słowami: „luteranie tu mieszkający niedawno zbudowali sobie świątynię”. Katolików naliczono w całej parafii około dwudziestu pięciu; katolicki kościół świętego Michała Archanioła był wtedy drewniany i miał cztery duże dzwony, najwięcej w całym dekanacie. Wizytacja z lat 1686–1687 nakazała zarazem wynieść słomę i owies z kościoła katolickiego — bo ten służył za skład.

Nowy kościół filialny pod wezwaniem świętego Michała wzniesiono w 1704 roku; należały do niego Tuchom, Tuchomek, Tągom, Piaszno, Masowice, Trzebiatkowy, Ciemno i Modrzewo. Wizytacja biskupa Rybińskiego zastała we wsi w 1780 roku 18 katolików i 212 ewangelików. Według spisu z 1 grudnia 1885 roku we wsi mieszkały 642 osoby — 553 ewangelików, 83 katolików i sześcioro Żydów — a w tutejszych dobrach rycerskich, liczących 370 hektarów, z gorzelnią i wytwórnią sera, 118 ewangelików i jeden katolik. Słownik geograficzny podaje dla tych dóbr 379 ewangelików, ale to liczba z sąsiedniego wiersza spisu — dóbr w Jasieniu (Jassen).

Nazwę Tuchomie noszą dwie różne miejscowości i Słownik geograficzny poświęcił im dwa sąsiadujące hasła. Kartuskie Tuchomie, w parafii w Chwaszczynie, liczyło 90 osób, w tym 81 katolików i 9 ewangelików; to jego dotyczy podana w Słowniku informacja o Tuchomiu i Tuchomku jako jednej dawnej posiadłości, w której w 1780 roku było 85 katolików i 10 ewangelików.

Kościół katolicki z 1704 roku, stojący na miejscu świątyni odebranej luteranom, jest znany z opisu Lemckego w postaci, której już nie ma. Zniszczony w 1899 roku przez uderzenie pioruna, był kościołem zrębowym i — jak napisał Lemcke — najbardziej godnym uwagi w całej ziemi pomorskiej. Ściany tworzyło dziewiętnaście warstw prostokątnie ciosanych bali, przeciętnie trzydziestocentymetrowej grubości; nawa mierzyła dziewiętnaście na dziewięć i pół metra, zakrystia cztery na trzy; okna małe, prostokątne, umieszczone wysoko; z zewnątrz szalowanie, wewnątrz odsłonięte bale o srebrnoszarej patynie. Niedługo przed pożarem gont zastąpiono karpiówką, do ścian dodano zastrzały na śrubach, a wewnątrz założono strop deskowy — co, jak żałuje Lemcke, znacznie osłabiło osobliwe piękno tej budowli. Nowy kościół katolicki stanął w latach 1905–1906.

Nowy kościół ewangelicki, ceglaną budowlę surową z wieżą, wzniesiono według inwentarza z 1911 roku w latach 1887–1888, według inwentarza z 1938 roku w latach 1886–1889. Zastąpił postawioną po przejęciu kraju przez Brandenburgię budowlę szachulcową z małą wieżyczką dachową — według oceny Lemckego nieznaczną oraz przestrzennie zupełnie niewystarczającą. Inwentarz z 1938 roku odnotował ceglaną świątynię o wymiarach 16 na 27 metrów, stojącą na wzniesieniu przy południowo-zachodnim wylocie wsi, oraz srebrny, wewnątrz złocony kielich z herbami i nazwiskami fundatorów: „Paul Ernst Kukowsky”, „Matthias i Ludwich von Mark” oraz „George Klingbeil”. Na stopie wybito gdańską cechę probierczą i znak mistrza Johanna Gottfrieda Schlaubitza; kielich przerobiono w 1730 roku z naczynia ofiarowanego w 1711 przez Christiana von Marck Modrzewskiego z Modrzewa.

Parafia ewangelicka sięgała daleko poza wieś, a nawet poza granicę prowincji. Według inwentarza zabytków z 1938 roku należała do niej w latach 1849–1909 także zachodniopruska wieś Lonken; rok 1909 podaje też Ernst Müller. Dokumentem podpisanym w Królewcu 16 grudnia 1884 i w Kwidzynie 27 lutego 1885 roku wyłączono z niej cztery miejscowości powiatu człuchowskiego — Kiedrau, Upilka, Smolczyn i Mogiel — by utworzyć z nich nową parafię w Heidemühl.

Według „Kirchliches Amtsblatt” z dniem 1 lipca 1908 roku wydzielono z parafii gminę kościelną w Trzebiatkowej, zostawiając ją pod tutejszym urzędem parafialnym, a ewangelicy z gminy wiejskiej Lonken oraz z folwarków Groß i Klein Birkhof przeszli wtedy do nowo utworzonej gminy kościelnej w Kramarzynach.

Z czasów najnowszych wiadomo, kto był tu duchownym i w jakich okolicznościach parafia go straciła: konsystorz pomorski ogłosił, że „Pastor Oskar Langhans in Gr. Tuchen, Kirchenkreis Bütow” zmarł 20 grudnia 1925 roku w wieku sześćdziesięciu pięciu lat, a posada — patronatu państwowego — została przez jego śmierć opróżniona i miała być obsadzona do 1 sierpnia 1926 roku. W 1926 roku kościół w Tuchomiu otrzymał od Pomocy Kobiecej i od gminy dwa nowe dzwony w miejsce oddanych na potrzeby wojny.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3640 dusz i gminę kościelną w Trzebiatkowej (wtedy Radensfelde), oddaloną o 9 kilometrów. Pastorem był Siegfried Pecker.

Po wysiedleniu ludności niemieckiej, zakończonym w 1946 roku, parafia ewangelicka przestała istnieć. Herbert von Schmude, który w połowie 1974 roku objeżdżał cmentarze ziemi bytowskiej, zapisał krótko: „w Groß-Tuchen tylko kilka kamieni świadczyło o dawnym istnieniu cmentarza”. Odczytał pięć inskrypcji: Auguste Hahn z domu Reddies (1870–1935), Pauline Jörchel z domu Kalusche (1854–1932), Paul Kühn, pomocnik zwrotniczego w stanie spoczynku (1859–1936), Ella Meinke z domu Woita (1890–1913) i Auguste Polzin z domu Trapp (1878–1941).

W 1997 roku stanął na cmentarzu granitowy głaz z napisem „Zum Gedenken an die Gross Tuchener Toten. Die hier Ihre letzte Ruhe Fanden” — „Ku pamięci zmarłych mieszkańców Tuchomia, którzy tutaj znaleźli miejsce wiecznego spoczynku”.

Według inwentarza archiwów z lat 1939–1940 Tuchomie miało księgi ślubów i zgonów od 1703 roku, chrztów od 1707, konfirmantów od 1723 (z lukami). Do tego dochodziły metryka kościelna z 1604 roku i kronika parafii założona 24 lutego 1699 roku, relacjonująca obsadę probostwa wstecz do 1604 roku; do roczników 1707–1862 zachowały się indeksy alfabetyczne. Księgi od 1807 roku można było jeszcze około 1992 roku przejrzeć w tutejszym katolickim urzędzie parafialnym.

Dziś księgi metrykalne parafii, liczące 34 370 zapisów, z chrztami sięgającymi 1679 roku, przechowuje Archiwum Diecezjalne w Pelplinie oraz Archiwum Państwowe w Szczecinie. W bibliotece parafialnej stał Psałterz z wykładem Jana Bugenhagena; inwentarz archiwów podaje przy nim dwie daty: „Anno 1563 zu Nürnberg gedruckt” oraz „Wittenberg 1679”. Wykaz z 1719 roku podaje dla parafii tuchomskiej trzydzieści sześć osób ochrzczonych, siedem zaślubionych i dziewięć zmarłych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według „Kirchliches Amtsblatt” z 1908 roku gminę kościelną w Trzebiatkowej wydzielono dokumentem z 11 kwietnia 1908 roku (nr 52, s. 58), a dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku (nr 63, s. 70) przeniesiono Lonken oraz folwarki Groß i Klein Birkhof do nowej gminy kościelnej w Kramarzynach; oba dokumenty weszły w życie 1 lipca 1908 roku. Ernst Müller (s. 78–79) podaje dla obu zmian 1 lipca 1909 roku, a gminę w Trzebiatkowej tworzą u niego dwie wsie: Trzebiatkowa i Glisnow.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1908, nr 52, s. 58, i nr 63, s. 70; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1926; M. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 847; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 205 i następne; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; D. G. Scheerbarth, „Diplomatische Nachricht von der im Jahr 1787 … gerichtlich untersuchten vorgegebenen Hexengeschichte …”, Stettin 1793; H. v. Schmude, „Einige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90–101; H. v. Schmude, „Grabmalinschriften aus Gustkow, Kreis Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176–179; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 67 i 78–79; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (Berlin 1888), powiat Bütow, s. 190–191, poz. 15, i s. 192–193, poz. 52; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1059–1060; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 39; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. I, Königsberg 1858, s. 54.