Tuchomko — cmentarz ewangelicki

Cmentarz poewangelicki w Tuchomku (Klein Tuchen) leży w dawnym powiecie bytowskim, około 9 kilometrów na południowy zachód od Bytowa. Cmentarz znajduje się na wysuniętej kępie w dolinie, poniżej stromo schodzącej drogi, która przerywa zachodni rząd zagród, tuż nad urwistym stokiem opadającym ku Jezioru Kątkowskiemu. Po 1945 roku ludność wysiedlono. Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026 wymienia cmentarz w Tuchomku w wykazie zieleni i cmentarzy jako cmentarz ewangelicki ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków, położony w oddziale leśnym.

W 1385 roku miejscowość wymieniono w akcie, którym książęta szczecińscy zastawili Krzyżakom całą ziemię tuchomską; od 1394 roku notowano ją jako Cleynen Tuchen. Rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku liczy tu trzydzieści włók czynszowych — z każdej dwie małe grzywny, dwie kury i pomoc przy sianokosach po pół morga — z czego szesnaście stało pustych. W 1472 roku Rüdiger Massow, wójt bytowski, potwierdził Mikołajowi Polpowi zaginiony przywilej księcia Eryka na sołectwo: cztery wolne włóki, dwie morgi łąki w stronę Tągowia i wolne rybołówstwo w Jeziorze Kątkowskim na własny stół, w zamian za konną służbę wojenną.

W 1784 roku Tuchomko leżało milę na zachód od Bytowa, przy małym lesie. Mieszkali tu dwaj sołtysi wolni, ośmiu dawnych gospodarzy i trzech nowych kolonistów, osadzonych na sześciu pustych włókach należących wcześniej do folwarku w Tuchomiu — razem 15 dymów. Wieś należała do parafii w Tuchomiu.

W samym Tuchomiu stały świątynie obu wyznań, ewangelicka i katolicka. W dawnym kościele ewangelickim w Tuchomiu gospodarze z Tuchomka mieli własną emporę: inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku wymienia wśród chórów tej świątyni „chór chłopski” przeznaczony dla Tuchomka i Tągowia — obok chóru papierników i chóru szlacheckiego. Metryki ewangelickie parafii tuchomskiej obejmują lata 1679–1944. Na południowym końcu zabudowanego nawsia stała drewniana dzwonnica z dwoma żelaznymi dzwonami z drugiej połowy dziewiętnastego wieku: mniejszy, o średnicy pięćdziesięciu pięciu centymetrów, nosił napis „MORTUOS PLANGO” („opłakuję umarłych”). W większym dzwonie, o średnicy sześćdziesięciu dziewięciu centymetrów, był napis „VIVOS VOCO” („wzywam żywych”).

Wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku — źródło katolickie — naliczyła tu 19 katolików i 168 ewangelików; w 1866 roku katolików z Tuchomka liczono w kościele filialnym w Tuchomiu czternaścioro. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku wykazał 519 ewangelików i 3 katolików, w jednej pozycji; obszaru dworskiego Tuchomko nie miało. Inwentarz z 1938 roku podaje liczbę mieszkańców, w nawiasie katolików: 1810 — 155 (20), 1855 — 423 (35), 1885 — 558 (12), 1905 — 499 (31), 1925 — 453 (73), 1933 — 410 (61), 1936 — 401 (91).

Karta z 30 września 1993 roku ocenia stan cmentarza słowami: „nagrobki zwalone na pryzmie, drzewostan wycięty”. Cmentarz o powierzchni trzydziestu czterech arów leżał wtedy w północno-zachodniej części wsi na kopcu, w otoczeniu pastwiska, bez ogrodzenia i bramy; z zieleni pozostały dwa jesiony, trzy klony i żywotnik, podrost osiki oraz barwinek w runie. W karcie z 1993 roku uwieczniono na zdjęciu kamienny cippus.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku przy 54 domach i stu dwóch dymach 72 mieszkańców, „wyłącznie ewangelików”, a inwentarz z 1938 roku — 558 mieszkańców, w tym 12 katolików.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 208 i 222–223 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Program opieki nad zabytkami powiatu bytowskiego na lata 2023–2026 (uchwała nr XL/296/2023 z 9 lutego 2023 roku); karta cmentarza w Tuchomku, oprac. H. Greski, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1060.