Tujsk — dawny kościół ewangelicki (Tiegenort)

Tujsk, po niemiecku Tiegenort, w gminie Stegna, miał drewniany kościół ewangelicki konstrukcji szachulcowej, otoczony cmentarzem. Tujsk należał do gdańskiego okręgu Szarpawy. Ewangelickim nabożeństwom odprawianym tu od ich początków około 1600 roku sprzeciwiał się biskup warmiński, który rościł sobie prawa do tych dóbr.

Jeszcze w 1592 roku mieszkańcy Tujska byli przypisani do kościoła w Cyganku, po niemiecku Tiegenhagen, co wynika z rozporządzenia burmistrza gdańskiego Daniela Czirenberga. Według Wiesława Długokęckiego przynależność ta sięga średniowiecza: już przywilej dla Tujska z 1349 roku zobowiązywał jego mieszkańców do świadczeń na rzecz proboszcza w Cyganku, do którego parafii ich przypisano; autor nazywa tę wieś Tujcem.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku Ewangelię głoszono w Tujsku od połowy XVI wieku, a pierwszym pastorem był od 1560 roku Matthias Wannow; po rozebraniu starego kościoła w 1606 roku nabożeństwa odprawiano w stodole, a Wieczerzę Pańską u pastora, aż do zbudowania w 1686 roku nowego kościoła z wieżą — orientowanej budowli szachulcowej z wieżą wysokości 109 stóp krytą cynkiem. Abraham Hartwich, powołując się na spis Efraima Praetoriusa, wymienia tu na przełomie XVI i XVII wieku pastora imieniem Dawid, a w 1605 roku magistra Probusa, który — jak przypuszcza — jeszcze tego samego roku musiał ustąpić pod naciskiem duchowieństwa katolickiego.

Kościół ewangelicki w Tujsku zbudowano w 1604 roku — Schmid podaje to za Ephraimem Praetoriusem. Wraz z budową kościoła powstała w Tujsku samodzielna parafia ewangelicka, do której w 1613 roku włączono także wieś Bronowo, po niemiecku Brunau. Budowę zarządził burmistrz gdański Daniel Proit jako administrator Nehrung i Szkarpawy, po niemiecku Scharpau, a kamień węgielny kazał położyć rajca Salomon Schumann, pan czynszowy Szkarpawy.

Według rękopisu Ephraima Praetoriusa „Evangelisches Danzig” kościół zbudowany w 1604 roku otrzymał w 1614 roku ołtarz, sporządzony — jak głosił napis na nim — za rządów burmistrza Andreasa Borckmanna i jego współzarządców nad Mierzeją oraz za tutejszego pastora Piotra Valentiniego. Rękopis powołuje się też na akta Mierzei: 23 lutego 1608 roku zawarto umowę z cieślą Peterem Hardwigiem na nowy dom plebański, a w 1622 roku przyznano kościołowi wszystkie kary pieniężne ze wsi Tujsk. Burmistrza Daniela Proitta i kamień węgielny położony z polecenia Salomona Schumanna rękopis Praetoriusa łączy jednak nie z budową z 1604 roku, lecz z kościołem wzniesionym od podstaw w 1686 roku w miejscu rozebranego starego.

Hermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903) podaje, że Dionizy Runau, zapisany tam 18 maja 1568 roku, pochodził z Heiligenbeil, dzisiejszego Mamonowa. Według Freytaga był później magistrem, rektorem szkoły w Tczewie, po niemiecku Dirschau, pastorem w Tujsku, a po 1571 roku w Tczewie, gdzie zmarł 23 kwietnia 1605 roku. W 1582 roku wydał w Wittenberdze historię wojny trzynastoletniej.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po magistrze Joachimie Probusie przyszedł do Tujska w 1613 roku z Neukrug Piotr Valentini, a w 1616 roku zajął jego miejsce Arnold Hypodidascalus (Schüler), który w 1632 roku odszedł do Bogatki. Według Aleksandra Klempa (1994, s. 216) od 1630 lub 1632 roku opiekę nad zborem w Tujsku (Tiegenort) sprawował Marcin Schmechel (Schmechelius), który w 1620 roku został duchownym w Lubieszewie, a w 1628 roku był duchownym dworskim w Elblągu.

Według Hartwicha po Hypodidascalusie duchownymi w Tujsku byli Salomon Grunau, Jan Marcus, który przybył w 1653 roku, oraz Izrael Ackerbaum, który przyszedł w 1655 roku i zmarł tu w 1661 roku. Rękopis Praetoriusa uzupełnia ten ciąg. Między Probusem a Valentinim autor nie znał imienia tutejszego duchownego i przypuszczał, że był nim Joachim Liebeheim, którego akta Mierzei wymieniają jako pastora w Tujsku 3 lipca 1609 roku. Valentini odszedł w 1616 roku do Koszwał. Jan Marcus, ordynowany w Gdańsku 30 października 1653 roku, nie mógł się porozumieć z parafianami i sam poprosił o zwolnienie.

Według rękopisu Praetoriusa zmarł w Gdańsku: w 1657 roku został tam duchownym posługującym chorym na zarazę i w tej posłudze zmarł jeszcze w tym samym roku. Ksiądz Jan Wiśniewski przytacza zapis wizytacji z 1647 roku, według którego we wsi Tujsk zbudowano „synagogę heretycką”, czyli luterański dom modlitwy, podległy — jak pisze autor — ministrowi w Gdańsku, który od około sześciu lub siedmiu lat udzielał tu sakramentów; w szkole uczył nauczyciel.

Najstarsza księga parafii, od której Bär liczy metryki chrztów i ślubów, ma ozdobną, pisaną na przemian czarnym i czerwonym atramentem kartę tytułową. Wynika z niej, że „tujską księgę kościelną” założono w czerwcu 1650 roku, na Zielone Świątki, z polecenia Adriana von der Linde — przewodniczącego burmistrza Gdańska, a zarazem administratora Mierzei i Szkarpawy — a sporządził ją tutejszy pastor Salomon Granovius. Oprócz chrztów i ślubów miała zawierać inwentarz sprzętów kościelnych i kronikę. Sam inwentarz, „co w roku 1650 w tym kościele znaleziono”, pokazuje skromne wyposażenie wiejskiej świątyni: cynowy dzban, dwa mosiężne lichtarze, nakrycia ołtarza, czarny całun, komżę, mały stolik w zakrystii, mosiężną misę chrzcielną, ewangeliarz na ołtarzu i kilka książek dla duchownego, między innymi zbiór kazań na Psalm 91. Część pozycji później skreślono, a inne dopisano.

Kartę tytułową tujskiej księgi zamyka chronogram „ChrIstI Ite CeDant MaLa” („Niech ustąpią zła Chrystusowi”) z datą: czerwiec, Zielone Świątki. Dokładnie te same słowa i tę samą formułę ma karta księgi założonej wtedy w Drewnicy, z polecenia tego samego burmistrza.

Według Hartwicha w 1662 roku przybył do Tujska Jan Albinus, który zmarł tu w 1679 roku; po nim pastorem był Daniel Hamel, zmarły w Tujsku w 1690 roku, a w tym samym roku nastąpił Natanael Bötcher, w 1708 roku powołany do kościoła świętego Jana w Gdańsku. Według Hartwicha po Natanaelu Bötcherze przyszedł do Tujska magister Henryk Sieverts, przeniesiony w 1710 roku do Wocław; na jego miejsce powołano ze Starej Kościelnicy (Altmünsterberg) magistra Mikołaja Richtera, który zmarł jeszcze w 1710 roku, po nim przyszedł z Przebrna Salomon Hartsch, w 1711 roku Jan Gotfryd Palm, a gdy ten w 1716 roku przeszedł do Gdańska, Joachim Arzberger.

Rękopis Praetoriusa dodaje szczegóły o kolejnych pastorach. Daniel Hamel, brat Samuela z Kiezmarku, zmarł 8 maja 1690 roku w wieku 39 lat i 18 maja został pochowany przed ołtarzem. Henryk Sieverts był od 1703 roku pastorem w Rokitnicy, do Tujska wybrano go 16 stycznia 1708 roku, a 29 listopada 1709 roku — do Wocław. Mikołaj Richter wygłosił w Tujsku kazanie wstępne 12 stycznia 1710 roku; wkrótce popadł w ciężką melancholię i tracił pamięć, a śmierć zakończyła jego cierpienie 29 sierpnia 1710 roku. Po nim, według rękopisu, przyszedł w 1710 roku z Przebrna Salomon Hartsch i pozostał pastorem aż do śmierci 26 stycznia 1736 roku; Jana Gotfryda Palma ani Joachima Arzbergera rękopis przy Tujsku nie wymienia.

Dalszy ciąg spisu w rękopisie podaje też dwóch pastorów, których brak w opisie: Georga Friedricha Cosacka, który przyszedł w 1737 roku z gdańskiego Spendhausu i w 1743 roku odszedł do kościoła świętej Barbary w Gdańsku, oraz Salomona Gottfrieda Kickebuscha, który przyszedł w 1744 roku z Przebrna i w 1759 roku przeszedł do Wocław.

W maju 1686 roku rozebrano dotychczasowy kościół z powodu złego stanu; 10 maja położono kamień węgielny pod nowy, we wrześniu tego roku wieża była gotowa, a 7 listopada 1686 roku, w dwudziestą trzecią niedzielę po Trójcy Świętej, kościół poświęcono. Siedem lat później zbudowano organy, rozbudowane w 1772 roku do siedemnastu głosów z pedałem; rok 1693, podawany niekiedy jako data budowy kościoła, dotyczy właśnie instrumentu. Ołtarz ustawiono 1 października 1687 roku i poświęcono 19 października; jako jego twórcę wymienia się Joachima Fromma, w którym Schmid (s. 363) widzi prawdopodobnie snycerza Joachima Frahme z Trittow w Holsztynie, który 23 czerwca 1657 roku uzyskał prawo obywatelstwa w Gdańsku. Ambonę, bogato zdobioną rzeźbami, ustawiono 14 kwietnia 1690 roku.

Według rękopisu Praetoriusa kościół jeszcze powiększono i tak bogato ozdobiono ławami, rzeźbami i malowidłami, że przewyższał wszystkie świątynie Mierzei, a nawet całego terytorium Gdańska. Praetorius podaje, bez daty, że organy miały 19 głosów, jeden manuał i pedał oraz złoconą gwiazdę u góry. W połowie września 1694 roku w kościół uderzył piorun: zatarł część liter napisu nad drzwiami ambony, a figurze Mojżesza pod amboną odłupał do połowy palce prawej ręki; w sierpniu następnego roku piorun rozłupał belkę dzwonnicy. Piotr Birecki w artykule o przestrzeni liturgicznej kościołów ewangelickich wymienia kościół w Tujsku wśród żuławskich świątyń bez sklepień, w których strop pokryto malowidłami.

Według Schmida organy kościoła wzniesiono w 1702 roku. Ogrodzenie wokół ufundowanej w 1710 roku chrzcielnicy — kratę z drewnianych tralek — podarował w 1715 roku Michael Störmer, konny strażnik leśny na Nehrung i w Szkarpawie. Mosiężny żyrandol z kulą, podwójnym orłem i dwoma rzędami po osiem świec ufundowali w 1700 roku Johann Kling i jego żona Erdmotta Petters; według Praetoriusa Hans Kling był gospodarzem w Susewald.

Według C. F. Brandta (1925) w kościele było też pudełko na opłatki (Oblatenschachtel), dzieło gdańskiego złotnika Benjamina Schultza, według tego autora prawdopodobnie syna złotnika Michaela Schultza. W święto Zwiastowania, 25 marca 1718 roku, gdy parafianie byli na nabożeństwie, przy silnym wietrze fale przerwały wał nad Tugą na szerokość sześciu prętów.

Pastor Gammelkorn, w Tujsku od 1759 roku, spisał w 1767 roku kronikę Szkarpawy i tutejszego kościoła, którą naklejono na tablicę i zawieszono w zakrystii. Ponieważ pismo już dość wyblakło, w sierpniu 1875 roku przepisano ją do księgi parafialnej; w tej kopii nazwisko autora brzmi „Gamelkarn” (Archion 255316, Bild 1–2). Według kroniki ostatnie kazanie w starym kościele wygłosił pastor Daniel Hamel 28 kwietnia 1686 roku, w niedzielę Misericordias Domini, a w maju budynek rozebrano. Do 25 sierpnia kazania głoszono w stodole, a Wieczerzę Pańską sprawowano w izbie pastora; potem, ponieważ stodoła była potrzebna na zwózkę zboża, aż do listopada nabożeństwa odprawiano w obejściu pastora. Nowy kościół miał 110 stóp długości i 40 stóp szerokości, mur wieży 59 stóp wysokości, a hełm 50 stóp. 20 września 1686 roku po raz pierwszy zadzwoniono na wieży; dzwony były dwa.

Twórca ołtarza Joachim Fromm otrzymał 460 florenów, a malarz Heinrich Schmidt 246 florenów; lichtarze ołtarzowe podarował kościołowi już w 1669 roku gospodarz ze Świerznicy (Kalteherberg) wraz z żoną. W 1688 roku burmistrz Ferber kazał na własny koszt postawić ławę pańską, ławy przełożonych kosztowały 120 florenów, a w 1689 roku ukończono ławy zdobione złotem, każda po 9 florenów. Ambona kosztowała 490 florenów i została poświęcona 16 kwietnia 1690 roku.

W 1705 roku pewien gdańszczanin podarował kościołowi model statku. Hełm wieży naprawiano w 1726 i 1752 roku. W latach 1743–1744 zbudowano i pomalowano nową emporę („das neue Chor”). Kolejne dary to świecznik od Wilhelma Otto z Neukrügerskamp (1753), nowe nakrycia ołtarza od Gottfrieda Wanowa i jego żony Reginy Concordii (1759) oraz korona nad amboną od Johanna Wanowa z Lakenwalde (1760); w 1759 roku przełożeni kościoła kupili za 100 florenów nowy zegar.

W 1761 roku Jacob Claassen dał cztery długie zielone zasłony do okien kościoła, a w 1762 roku (rok w kopii poprawiony) duży zegar na wieżę za 1600 florenów sprawili małżonkowie Dickmann z Tiegenortische Wiesen. Za naprawę organów w 1772 roku, po której według kroniki były „fast neu”, zapłacono 2000 florenów.

W 1772 roku organy naprawił Gottfried Dirschauer, organmistrz i obywatel Tczewa, po niemiecku Dirschau. W 1786 roku wymieniono podwaliny kościoła, a posadzkę wokół ołtarza podniesiono i wyłożono nowymi płytkami, ponieważ w kościele stała woda spływająca po przerwaniu wału pod Montau. Prasa przechowała obraz parafii w czasie powodzi 1816 roku. Wał przerwał się rankiem 20 marca, a w niedzielę 24 marca pastor Wiebe kazał dzwonić na nabożeństwo. Mimo że woda wciąż stała wysoko, przypłynęło łodziami około dwustu osób; zajęły miejsca na emporach i na kładkach ułożonych na oparciach ław kobiecych, od schodów pod wieżą aż do ambony. Sam pastor także musiał dopłynąć do kościoła łodzią. Dzwony pękły w 1818 roku i zastąpiono je dwoma starymi dzwonami z gdańskiego kościoła świętego Jakuba.

W 1860 roku budowniczy wodny Kromrey z Rothebude wzniósł na nowo kruchtę boczną; w 1865 roku wymieniono okna, w 1872 roku zbudowano od nowa kruchtę zachodnią, a w 1874 roku zakrystię.

Dzieje XIX wieku dopowiadają zapiski kronikarskie parafii z lat 1867–1876 (Archion 23975, Bild 1). W latach 1859–1861 poszerzono cmentarz, w 1861 roku zbudowano nową bramę cmentarną, a wiosną 1869 roku posadzono drzewa po wschodniej i południowej stronie cmentarza. Murowany dom organisty ze stajnią zbudował w 1867 roku, między 1 kwietnia a 15 października, cieśla August Riedler z Fischerbabke.

W 1871 roku zmarli dwaj przełożeni kościoła, a ich następców wybrano 19 maja; tego samego roku zbudowano nową szkołę. W 1871 roku, po przerwaniu wału 3 marca, woda zalała Mierzeję, a tutejszą nizinę zalały wody spiętrzone w Zalewie i wylewy Nogatu, na wysokość czterech do pięciu stóp. W nocy z 12 na 13 listopada 1872 roku spiętrzona woda stanęła najwyżej od ludzkiej pamięci. W 1875 roku przeprowadzono duży remont kościoła: zakrystię zbudowano całkiem od nowa, sklepienie stropu obito na nowo listwami i pomalowano, wieżę naprawiono i pokryto cynkiem, a chorągiewkę i tarczę zegara na nowo pozłocono. W obudowie organów znaleziono wtedy deskę z napisem, według którego organy zbudowano w XVII wieku (trzecia cyfra roku jest w kopii nadpisana), a w 1772 roku odnowiono i rozbudowano.

W 1876 roku strop naprawiono i na nowo pomalowano, czego nie robiono od budowy kościoła w 1686 roku. Dawne złocone napisy z nazwiskami, które były na stropie, przepadły.

W kwietniu 1852 roku kandydata Johanna Richarda Oskara Hausburga ustanowiono tymczasowym zastępcą pastora (interimistischer Pfarramts-Substitut) przy kościele w Tujsku; w sierpniu 1853 roku gazeta królewiecka odnotowała narodziny córki „Prediger Hausburg in Tiegenort”.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Tiegenort, Freiheit” łącznie 315 mieszkańców w 42 domach: 291 luteranów i 24 mennonitów, a przy wsi kościół luterański i własną parafię w superintendenturze Neuteich. Piotr Birecki wymienia ceglany kościół w Tujsku, poświęcony w Zielone Świątki 1833 roku, wśród budowli wzniesionych według rysunków Schinkla. Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Stare Babki (Altebabke), Wybicko (Baiershorst), Bronowo (Gr. i Kl. Brunau), Chełmek (Holm), Jankowo Żuławskie (Jankendorf), Świerznicę (Kalteherberge), Wiśniewkę Gdańską (Küchwerder), Gaik (Rehwalde), Szkarpawę (Scharpau), Grochowo III (Schwentenkampe) oraz Susewald, Hinterthor, Hornkampe, Lakenwalde i Abgunstkampe.

W 1856 roku, po prośbie ewangelików z Nowinki (Neuendorf) z grudnia poprzedniego roku, odmówiono przeniesienia jej, a także Haberhorst, Altendorf i Stobca (Stobbendorf), z parafii w Nowym Dworze Gdańskim do parafii w Tujsku: zmianę uznano ze względu na położenie za bardzo pożądaną, ale zagroziłaby ona utrzymaniu kościoła i parafii w Nowym Dworze. Według pisma rejencji gdańskiej z 14 października 1867 roku Nowinkę przeniesiono ostatecznie do parafii w Tujsku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Tujsku, po niemiecku Tiegenort, liczyła w 1868 roku 2302 dusze. Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku wieś Tiegenort z 24 zagrodami chałupniczymi liczyła 398 mieszkańców, w tym 371 ewangelików, 24 katolików i trzech mennonitów. Stały w niej 42 budynki mieszkalne. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Cyganku; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w gminie 376 mieszkańców: 331 ewangelików, 20 katolików, 15 innych chrześcijan (na Żuławach zwykle mennonitów) i 10 Żydów; katolicy należeli wówczas do parafii w Tiegenhagen. Agathon Harnoch prowadzi Tujsk jako samodzielną parafię diecezji malborskiej i notuje przy niej dwa dzwony, organy o 17 głosach oraz 2800 dusz, a w roku sprawozdawczym 125 chrztów, 27 ślubów, 1617 komunikantów i 67 pogrzebów; pierwszym duchownym był Matthias Wannow. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 3065 ewangelików; patronem był król, a pastorem był od 1880 roku Friedrich Leu. W marcu 1880 roku pastorem w Tujsku był jeszcze Rübsamen, któremu nadano wtedy Order Orła Czerwonego IV klasy.

Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, zakład Terletzkich, prowadzony już wtedy przez Eduarda Wittka, zbudował tu organy w 1896 roku. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Tujsku liczyła wtedy 3390 ewangelików, a pastorem był od 1925 roku Willy Rautenberg.

Do tutejszej parafii należały wsie, które własnych świątyń nigdy nie miały. W Bronowie, po niemiecku Groß Brunau, spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył 671 mieszkańców — 601 ewangelików i 51 katolików, a obok nich 17 innych chrześcijan, na tych ziemiach zwykle mennonitów, i dwie osoby wyznania mojżeszowego; katolicy chodzili do Żuławek, a mennonici do zboru w Cyganku. W Beiershorst, dzisiejszym Wybicku — osadzie olęderskiej założonej w 1591 roku — według tego samego spisu mieszkało 105 osób, w tym 81 ewangelików, 6 katolików i 18 innych chrześcijan; tamtejsi katolicy należeli do parafii w Tiegenhagen. Działał tam ponadto zbór mennonicki, wydzielony w 1735 roku przy podziale gminy Wielkich Żuław Malborskich; liczył 8 rodzin w 1793 roku i 47 osób w 1820 roku.

Według rękopisu Praetoriusa w Bronowie stała jednak dawniej stara kaplica, zwana „Herren-Haus”, bo zatrzymywali się w niej panowie z Gdańska. Burmistrz Adrian von der Linde zabiegał, by uczynić z niej kościół albo przynajmniej obsadzić ją stałym duchownym, który głosiłby w niej kazania co niedzielę; przez pewien czas głosił tu regularnie Petrus Majer, zanim został pastorem w Przebrnie i Piaskach (Neukrug). Przeszkody, zwłaszcza wojna szwedzka w 1656 roku, udaremniły te zamiary. Kaplica przepadła całkowicie w wyłomie wału wiślanego z 1674 roku, który trwał siedem lat; pokazywano już tylko miejsce, gdzie stała.

Według inwentarza Schmida z 1919 roku na cmentarzu przykościelnym przeważały krzyże i pomniki nowszego typu, stel drewnianych i kamiennych było niewiele, a bardzo piękny kuty krzyż nagrobny z XVIII wieku przeniesiono do kruchty północnej. Kościół katolicki nie przejął dawnej świątyni: dzisiejsza parafia świętego Stanisława korzystała najpierw z dawnej hali targowej, przystosowanej w 1957 roku, a nowy kościół wzniesiono w latach 1990–1997.

Według Andrzeja Bohdana Krupy, który opiera się na aktach Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku z 1957 roku, istniejąca w Tujsku do końca drugiej wojny światowej świątynia ewangelicka została rozebrana przez osadników po 1945 roku; w 1952 roku lokalny rzymskokatolicki ośrodek duszpasterski znajdował się w Tujsku, a funkcję sakralną spełniał budynek przebudowany na kaplicę; Krupa nie podaje, jaki to był budynek.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów od 1650 roku, ślubów z lat 1650–1743 i od 1760 roku, zgonów z lat 1710–1743 i od 1760 roku, wykaz komunikantów z lat 1819–1826 i od 1903 roku oraz księgi konfirmacji od 1803 roku. Jego zapis brzmi: „Tf 1650— Tr 1650—1743; 1760— St 1710—43; 1760— K 1819—26; 1903— Konf 1803—. Dupl. A.-G. Tiegenhof: Tf Tr St 1806—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Birecki podaje datę 1833, co trudno pogodzić z resztą opisu, według której obecny kościół pochodzi z 1686 roku; możliwe, że chodzi o inną budowlę albo o pomyłkę. Według Schmida organy wzniesiono w 1702 roku, a według innego zapisu siedem lat po poświęceniu kościoła, w 1693 roku. Kronika Gammelkorna notuje pod rokiem 1702, że organy zbudowano od nowa (Archion 255316, Bild 2), a napis na desce w obudowie organów, znaleziony w 1875 roku, podaje budowę w XVII wieku (trzecia cyfra roku jest w kopii nadpisana) oraz odnowienie i rozbudowę w 1772 roku (Archion 23975, Bild 1).

Według Schmida kościół zbudowano w 1604 roku, a według Harnocha stary kościół rozebrano w 1606 roku i do 1686 roku nabożeństwa odprawiano w stodole. Kronika pastora Gammelkorna z 1767 roku (odpis z 1875 roku, Archion 255316, Bild 1) podaje, że stary kościół rozebrano w maju 1686 roku i dopiero wtedy, do 25 sierpnia, kazania głoszono w stodole. Zakrystię Schmid datuje na 1874 rok, a zapiski kronikarskie parafii z lat 1867–1876 (Archion 23975, Bild 1) podają, że zbudowano ją całkiem od nowa podczas remontu w 1875 roku. Organmistrza, który w 1772 roku naprawił organy, Schmid nazywa Gottfriedem Dirschauerem, obywatelem Tczewa; w kopii kroniki zapisano: „Gottfried Darschauer einem Orgelbauer aus Dirschau”. Naprawy hełmu wieży kronika datuje na 1726 i 1752 rok, a Schmid, powołując się na księgę kościelną, na 1726 i 1732 rok. Rhesa (s.

217) podaje, że Dionizy Runau sprawował urząd w Tujsku w latach 1566–1571; według Freytaga (1903, s. 63) Runau zapisał się na uniwersytet w Wittenberdze 18 maja 1568 roku, a rektorem w Tczewie i pastorem w Tujsku był później.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 509 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3133 dusze.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Matthias Wannovius (1560–1561), Christoph Copius (1571), Georg Willich (1606), Georg Hayneccius (1637–1640), Johann Witzel (1641–1650), Salomon Grunau (1650), Johann Marx (1653–1655), Daniel Hamel (1679–1690), Nathanael Böttcher (1690), Johann Gottlieb Witting (1736), Nathanael Friedrich Kautz (1743), Joh. Jakob Gammelkorn (1759), Daniel Gottfried Huendeberg (1781), Michael Baumann (1798), Ernst Michael Treuge (1803), Friedrich August Leu (1880), Paul Kloss (1899), Johannes Hermann (1916–1925), August Alfred Willy Rautenberg (1925), Alfred Schmidt (1932), Günther Stobbies (1935), Günther Werner (1939).

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 189, 194, 203, 210; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444–445; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 361, 362, 363, 365, 366, 369, 370; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 49; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 444; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info — Tujsk; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64–65; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 16–17, poz. 138; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 48, nr 156; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 165–166, 505–506; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221–222, 84; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 25–26; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 34; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6797, „Tiegenortisches Kirchenbuch” (1650), karta tytułowa i „Inventarium”, skany 2–3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6797, karta tytułowa księgi kościelnej Tujska porównana z kartą księgi Drewnicy (EZA 5766), dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 163, pozycja 156; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 176, 319; t. 2, s. 551, 670; t. 3, s. 706, 739, 781, 847, 917, 952; t. 4, s. 1080, 1146; t. 5, s. 1437; t. 6, s. 1598, 1775; t. 7, s. 1853, 1919, 1968, 1992, 2003, 2005; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 18 kwietnia 1816 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Königlich Preußischer Staats-Anzeiger” (Berlin), 14 kwietnia 1852 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Królewiec), 12 sierpnia 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 11 marca 1880 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 21; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 58; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 39; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 63; C. F. Brandt, „Geschichte einer westpreußischen Familie. Das hansische Ratsgeschlecht Brandt vom Werder”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, z. 64, 1925, s. 20; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 217; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 87v–89r; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 216; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 484; A. B. Krupa, „Cyganie w Cyganku, czyli administracja państwowa wobec greckokatolickiej placówki duszpasterskiej w powiecie nowodworskim w województwie gdańskim w latach 1952–1956”, „Echa Przeszłości” XXV/2, 2024, s. 166; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 3, 77 (Nowinka, 1856 i 1867; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, odpis z sierpnia 1875 roku kroniki pastora Gammelkorna z 1767 roku („Sonstige Verzeichnisse 1686–1772”), skany 1–2, dostęp przez portal Archion (255316); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6808, zapiski kronikarskie parafii z lat 1867–1876 („Sonstige Verzeichnisse 1867–1876”, „Chronikalische Aufzeichnungen”), skan 1, dostęp przez portal Archion (23975).