Turze — cmentarz ewangelicki

Zachowany cmentarz ewangelicki w Turzu jest dziś cmentarzem katolickim. Turze leży na Kociewiu, w powiecie tczewskim. Po niemiecku wieś nazywała się Groß Turse; do 1920 roku należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.

W 1248 roku książę Świętopełk zwrócił joannitom Malenin i Wielkie Turze, zabrane im wcześniej przez jego brata, Sambora. Sambor dziesięć lat później nadał Hermanowi Bolco dobra Małżewo i Wielkie Turze, kupione od Konrada de Bordin. Przez pewien czas Turze należało do cystersów pelplińskich. Małe Turze pojawia się w źródłach później, w 1336 roku, przy Hieronimie de parva Thura.

W 1780 roku wizytacja naliczyła w Turzu 93 katolików i czterech ewangelików. W tym samym roku dobra w Turzu trzymał Franciszek Żelewski, sędzia tczewski. Z Turza proboszcz pobierał wtedy meszne w wysokości ośmiu korców żyta i tyleż owsa.

Ewangelicy z Turza należeli najpierw do parafii w Rębielczu (Rambeltsch), od 1789 roku do parafii w Sobowidzu. W Sobowidzu poświęcono wtedy pierwszy kościół. Od 1908 roku siedzibą parafii było Turze, a własny kościół — neogotycki, o neobarokowym wystroju — wzniesiono tu w latach 1913–1918. Elżbieta Alabrudzińska wymienia Turze wśród nielicznych miejsc, w których w latach międzywojennych dochodziło do konfliktów o kościoły ewangelickie; miały one według niej charakter lokalny i starano się je szybko likwidować.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku majątek rycerski Groß Turse liczył 198 mieszkańców, w tym 52 ewangelików i 146 katolików. Stało w nim 12 budynków mieszkalnych.

W wykazie gmin sporządzonym na podstawie spisu z 1 grudnia 1885 roku Groß Turse w powiecie tczewskim miało 198 mieszkańców, w tym 76 ewangelików i 122 katolików; wieś należała do parafii ewangelickiej w Sobowidzu i katolickiej w Godziszewie. Słownik geograficzny podaje te same liczby, ale nazwy parafii ewangelickiej nie wymienia. W sąsiednich dobrach Turze Małe (Klein Turse) było wówczas 47 mieszkańców, w tym siedmiu ewangelików.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, odnotował w Turzu 382 mieszkańców: 224 rzymskich katolików i 158 ewangelików, przy czym narodowość polską podało 208 osób, a niemiecką 174. Po wojnie i wysiedleniu ludności niemieckiej i ewangelickiej świątynię przejęli katolicy, a w 1969 roku erygowano przy niej rzymskokatolicką parafię Matki Bożej Nieustającej Pomocy, której służy do dziś.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 143 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1336 dusz.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasła „Turze Wielkie” i „Turze Małe”; „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, wykaz gmin według spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat tczewski, s. 28, poz. 45 i s. 30, poz. 50; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890 (parafie Rambeltsch i Sobbowitz); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223–224, pozycja 258; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 258–259.