Turze — dawny kościół ewangelicki (ob. MB Nieustającej Pomocy)

Turze — po niemiecku Groß Turse — jest wsią na Kociewiu, w powiecie tczewskim; w latach 1920–1939 leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku zastała w Turzu Wielkim 93 katolików i 4 ewangelików. W 1780 roku właścicielem był sędzia tczewski Franciszek Żelewski. Urzędowy spis rejencji gdańskiej z 1820 roku zapisał w Turzu 65 mieszkańców, samych katolików.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Groß Turse jako majątek rycerski z 12 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 198, w tym 52 ewangelików i 146 katolików. W 1885 roku wieś liczyła 198 mieszkańców — 122 katolików i 76 ewangelików; Słownik geograficzny podaje dla niej obszar 340 hektarów i parową gorzelnię. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku tutejsi ewangelicy są przypisani do Sobowidza.

Parafia katolicka mieściła się w Godziszewie — tak podają spis z 1820 roku, spis z 1885 roku i Słownik geograficzny.

Ewangelików z sąsiedniego Godziszewa obsługiwała kolejno parafia w Rębielczu, od 1789 roku w Sobowidzu, a od 1908 roku w Turzu. W latach 1913–1918, pod panowaniem pruskim, wzniesiono tu własny kościół ewangelicki — neogotycką budowlę o wystroju neobarokowym. Piotr Birecki podaje, że kościół poświęcił 1 grudnia 1918 roku generalny superintendent Reinhard, a w 1926 roku brakowało mu pełnego wyposażenia. Elżbieta Alabrudzińska wymienia Turze wśród nielicznych miejsc, w których w latach międzywojennych dochodziło do konfliktów o kościoły ewangelickie; miały one według niej charakter lokalny i starano się je szybko likwidować.

Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku odnotował 382 mieszkańców, w tym 158 wyznania ewangelickiego. W tym spisie narodowość polską podało 208 osób, niemiecką 174. 22 czerwca 1938 roku władze polskie zajęły kościół i plebanię, a ewangelicy przenieśli nabożeństwa do domów prywatnych.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, świątynię przejęli katolicy; w 1969 roku erygowano rzymskokatolicką parafię Matki Bożej Nieustającej Pomocy, której kościół ten służy do dziś. Stoi on w obrębie zespołu dworskiego z parkiem, wpisanego do rejestru zabytków pod numerem A-1189 dnia 11 listopada 1987 roku; rejestr datuje samą świątynię na lata 1913–1918. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że kościół przeszedł w ręce katolików w 1945 roku i że naprawiono uszkodzone wojną dachy, wieżę i część murów. Po naprawie kościół został uroczyście poświęcony przez księdza Pawła Czaplewskiego, ówczesnego dziekana tczewskiego i proboszcza parafii w Miłobądzu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 143 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 1336 dusz. Stanowisko pastora było wtedy nieobsadzone od 1912 roku.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Turze Wielkie”; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 72, nr 251; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Dirschau, s. 28, poz. 45; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat tczewski, s. 55, poz. 21; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XII, hasło „Turze Wielkie”; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (zespół dworski z kościołem, A-1189 z 11 listopada 1987); Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Turzu — Wikipedia; Diecezja pelplińska; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 150; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 223–224, pozycja 258; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22; E. Alabrudzińska, „Protestantyzm w Polsce w latach 1918–1939”, Toruń 2004, s. 258–259.