Tyłowo — cmentarz ewangelicki

Poewangelicki cmentarz w Tyłowie leży na zachód od wsi, w stronę Lubocina. Wojewódzka ewidencja zabytków gminy Krokowa wymienia go pod pozycją 156 jako dawny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,08 hektara, datowany na połowę XIX wieku; obok, pod pozycją 155, figuruje cmentarz rzymskokatolicki. Z tym położeniem zgadzają się punkt wskazany przez Marka Drzewieckiego, pomiar czytelniczki atlasu i sygnatura cmentarza na niemieckiej mapie topograficznej (Messtischblatt). Karta cmentarza z 30 października 1985 roku opisuje jego stan słowami: „Cmentarz i groby całkowicie zdewastowane”. Pozostało wtedy około piętnastu mogił ziemnych i umocnionych, nieliczne obramienia grobów i fragmenty postumentów pod płyty nagrobne, a żaden nagrobek nie nosił czytelnej daty.

Teren, założony na rzucie kwadratu, otaczał zachowany fragment obwałowania kamienno-ziemnego, wśród starodrzewu rosły cztery buki, pięć brzóz i świerk.

Tyłowo, po niemiecku Tillau, leżało w powiecie puckim, nad Jeziorem Żarnowieckim. Stał tu katolicki kościół; Słownik geograficzny nazywa go filialnym, notując zarazem, że „jeszcze 1780” był parafialny. Około 1687 roku tutejsza kaplica popadła w ruinę za dziedzica von Czapskiego, gorliwego zwolennika nauki luterańskiej; według kartuskiego przeora Schwengla kościół długo stał pusty, a poddanych zmuszano do przejścia na wiarę ewangelicką. Pruskie księgi hipoteczne podają ciąg właścicieli Tyłowa: Anna Katarzyna Czapska, od 1698 roku Krzysztof Czapski, potem jego syn Jan Jerzy, który zastawiał dobra kolejno Jakubowi Zygmuntowi Rybińskiemu, jego wdowie Helenie z Potoków i Przebendowskim, następnie syn Jana Jerzego, Theodor Heinrich, i jego dzieci.

W 1782 roku Jan Nepomucen Przebendowski kupił majątek od opiekunów i matki tych dzieci, Adelgundy Czapskiej z domu von Wobeser; od 1796 roku należał on do hrabiów Przebendowskich, w latach 1800–1802 przeszedł na Karola Zabokrzyckiego, od 1827 roku na jego synów Karla Ottona i Franza Georga Roberta. Po nich majątek przeszedł na Edmunda Habera z żoną z domu Platen i Karla Heinricha Luisa von Platena. Wizytacja z 1782 roku naliczyła w Tyłowie 90 katolików i jednego „akatolika”.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notował tu 93 mieszkańców: 28 luteranów i 65 katolików, przy parafii luterańskiej w Gniewinie (Gnewin). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Tillau jako majątek rycerski z dwoma gospodarstwami chłopskimi i 16 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 165, w tym 92 ewangelików i 73 katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny. W spisie powszechnym z 1885 roku i w Słowniku geograficznym liczby są te same: 147 mieszkańców, 83 ewangelików i 64 katolików, w szesnastu domach i dwudziestu siedmiu gospodarstwach domowych, na 920 hektarach. Ewangelicy chodzili do Krokowej, do parafii związanej z ewangelickim rodem von Krockow. W spisie z 1 grudnia 1910 roku kolumna parafii przypisuje Tillau do Krockow. Własnego kościoła ani kaplicy ewangelickiej w Tyłowie nie było, działała za to szkoła ewangelicka.

Harnoch w 1890 roku notuje przy parafii krokowskiej trzy dzwony, organy o jedenastu głosach i 3600 dusz, a w ciągu roku 140 chrztów, 28 ślubów, 2360 komunikantów i 88 pogrzebów. W Krokowej kościół parafialny poświęcono 10 maja 1850 roku. Od 1891 do co najmniej 1912 roku właścicielem majątku Tillau z folwarkiem Neu-Reischwitz (920 hektarów) był Georg Thymian; ewangelicy z majątku należeli do parafii w Krokowej. Między 1912 a 1928 rokiem majątek przeszedł na Ernsta Frieböse, a w 1938 roku 155 hektarów z majątku Georga Frieboese wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu.

Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował tu 179 mieszkańców, w tym dwudziestu dwóch ewangelików. W 1921 roku narodowość polską podało 149 osób, niemiecką trzydzieści. Ostatnie dane sprzed wojny podaje statystyka diecezji chełmińskiej z 1928 roku: w obrębie parafii katolickiej w Tyłowie mieszkało wtedy czterech ewangelików na 286 mieszkańców.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Krokowa (Krockow) i podaje tu 22 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 662; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910, Kreis Putzig, poz. 87); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 66, poz. 89); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen…, Neidenburg 1890, s. 448; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 184–185, nr 297; „Diecezja chełmińska. Zarys historyczno-statystyczny”, Pelplin 1928 (nakładem Kurii Biskupiej); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G72 (1782); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Krokowa, poz. 155 i 156 (stan na 25 VIII 2026); karta cmentarza w Tyłowie, oprac. G. Olszewska-Hellmann, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 1499 (s. 170); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 194, pozycja 376; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 184; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 84; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 92; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1235; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.