Tywęzy — cmentarz ewangelicki

Tywęzy, po niemiecku Tiefensee, leżały w powiecie sztumskim, nad jeziorem, z którego struga płynie do Dzierzgoni, około trzech czwartych mili od Dzierzgonia; dziś należą do gminy Dzierzgoń. Słownik geograficzny liczy tu 2279 mórg obszaru i 91 budynków, a szkołę wskazuje na miejscu.

Własnej świątyni ewangelicy w Tywęzach nie mieli; pozostał po nich cmentarz założony pod koniec XIX wieku, ujęty w gminnej ewidencji zabytków pod pozycją 317. Studium uwarunkowań miasta i gminy Dzierzgoń zalicza go do pięciu cmentarzy ewangelickich gminy i wskazuje do wpisu do rejestru zabytków (tabela numer 4, pozycja 29). Od 1945 roku cmentarz jest nieczynny. Felix Hassenstein w dziejach parafii z 1892 roku wymienia w Tywęzach wiejski cmentarz ewangelicki.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Tiefensee jako wieś. Notował tu 48 domów mieszkalnych i 453 mieszkańców, w tym 235 ewangelików i 218 katolików. W tym samym podręczniku zapisano, że miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik notuje 235 ewangelików i 218 katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 380 mieszkańców — 182 mężczyzn i 198 kobiet — w 47 domach i 89 gospodarstwach. W tej liczbie było 185 ewangelików i 195 katolików. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Dzierzgoniu; tamtejsza parafia ewangelicka liczyła według Agathona Harnocha 4240 dusz.

Według wykazu Maxa Bära ewangelickie księgi metrykalne Dzierzgonia obejmują chrzty od 1669 roku i śluby od 1671 roku.

Słownik geograficzny podaje dawne dzieje wsi za monografią Schmitta o powiecie sztumskim, ze strony 229. Pierwszy znany przywilej krzyżacki pochodzi z 1354 roku; wieś nosiła już wtedy nazwę Tiefensee, miała prawo chełmińskie, a założono ją na polu zwanym Globin, czyli Głębin. W 1437 roku liczono tu 38 włók, z czego siedem należało do Mikołaja von Cryten, a trzy do sołtysów. W 1643 roku było we wsi trzynastu włościan, jeden leman i — przed wojną — trzech ogrodników. Włościanie skarżyli się wówczas, że chorąży malborski Jan von Felden Zakrzewski ze wsi Linki zabrał im kawał gruntu od wsi Głębin oraz dwie włóki boru zwanego Cozinca i przyłączył je do swojej wsi.

W 1725 roku tutejsze lemaństwo było w ręku Wybickich.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Dzierzgoń (Christburg) i podaje tu 155 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Tywęzy; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strony 70–71, pozycja 72; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Christburg, s. 507–508; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 154; studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Dzierzgoń; gminna ewidencja zabytków gminy Dzierzgoń, pozycja 317; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Felix Hassenstein, „Geschichte der evangelischen Kirchengemeinde Christburg”, Christburg 1892.