Udorpie — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Udorpiu figuruje w ewidencji zabytków gminy Bytów jako historyczny cmentarz wiejski na działce numer 392.

W 1784 roku Udorpie (Hygendorf) należało do dóbr miasta Bytowa i leżało pół mili na południe od niego. Obok folwarku mieszkało tu dziewięciu półchłopów i zagrodnik, był też nauczyciel; wieś liczyła 17 dymów. Brüggemann zanotował, że nie miała ani lasu, ani rybołówstwa. Mieszkańcy należeli do parafii w Bytowie.

Udorpie, po niemiecku Hygendorf, wcześniej Höhendorf, po kaszubsku Ùdorp, leży na południe od Bytowa; przed 1945 rokiem należało do powiatu bytowskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Wieś lokowano w 1346 roku na prawie chełmińskim, a rejestr czynszowy zakonu z 1438 roku wymienia ją wśród dwudziestu pięciu wsi czynszowych, pod nazwą „Hugendorf”. Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego z 1938 roku podaje jako pierwszą wzmiankę zapis „Hugendorff” z 1438 roku. Data przejścia wsi w ręce miasta Bytowa jest sporna: według inwentarza wieś należała do miasta zapewne już wtedy, Cramer natomiast pisze, że dobra Hygendorf nabyła kamlaria miejska za panowania księcia Bogusława X, około roku 1500, i osadziła je chłopami.

Jako wieś miejską poświadcza ją dokument z 12 listopada 1519 roku, a rejestr dochodów bytowskiej domeny zapisuje Hygendorf jako „należący do miasta Bytowa”, płacący dziewięćdziesiąt sześć kop chmielu rocznie. W 1572 roku gospodarowało tu 15 chłopów na 36 włókach, w 1628 roku wieś miała 38 włók.

Zamieszkiwali ją w większości ewangeliccy, luterańscy Kaszubi. Własnego kościoła Udorpie nie miało: i ewangelicy, i katolicy należeli do parafii w Bytowie. W latach 1642–1644 proboszcz katolicki zatrzymywał meszne z Udorpia należne duchownemu ewangelickiemu; bytowski pastor Lukas Vanselow upominał się o jego zwrot w 1648 roku.

Liczba mieszkańców według inwentarza z 1938 roku, w nawiasie katolicy: 1819 — 172, 1855 — 453 (31), 1885 — 494 (45), 1905 — 499 (107), 1925 — 586 (131), 1933 — 550 (108), 1936 — 572 (98). Meyers, podający liczby ze spisu z 1910 roku, opisuje Hygendorf jako domenę i notuje 535 mieszkańców. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje 432 ewangelików i 55 katolików, a urząd stanu cywilnego i okręg urzędowy wskazuje w Niezabyszewie.

Po 1945 roku zamieszkali tu Ukraińcy przesiedleni z Bieszczad w ramach akcji „Wisła”; dziś Udorpie jest ośrodkiem kultury ukraińskiej.

Gminny program opieki nad zabytkami gminy Bytów na lata 2019–2022 wymienia go jako nieczynny, o terenie równym na wzniesieniu, zajętym przez nieużytki, położony na północ od wsi przy południowej granicy Bytowa.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „zniszczonych kilka nagrobków, drzewostan przerzedzony”. Zachowały się wtedy dwa wolno stojące nagrobki i trzynaście mogił, a układ grobów był już zatarty; ogrodzenia ani bramy nie było, od strony pola rósł żywopłot grabowy, a od szosy prowadziła aleja lipowa. Najstarszym zachowanym nagrobkiem był żeliwny krzyż z 1900 roku.

Źródła: G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow”, Stettin 1938, s. 214–215 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Bütow, s. 196–197, poz. 16; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald, s. 44 (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); Gminny program opieki nad zabytkami gminy Bytów na lata 2019–2022 (uchwała nr IV/25/2019 z 23 stycznia 2019 roku); karta cmentarza w Udropiu, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1044.