Ugoszcz — cmentarz ewangelicki

Ugoszcz, do 1945 roku Bernsdorf, leży około sześciu kilometrów na południe od Bytowa, w dawnym powiecie bytowskim. Cmentarz ewangelicki służył tutejszej gminie luterańskiej do 1945 roku, potem ludność wysiedlono; jego stan opisuje karta cmentarza z 1993 roku, przytoczona niżej. Dawny kościół ewangelicki zachował się: wpis do rejestru zabytków A-1956 z 7 maja 2018 roku opisuje go jako kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, z datą budowy 1874 — zgodną z tym, co zapisał Müller. Obok stoi drewniany, szachulcowy kościół katolicki z 1822 roku pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny.

Wieś miała wyraźną większość ewangelicką; dwa wyznania żyły tu obok siebie, w świecie Kaszubów ewangelickich. Ernst Müller podaje w uzupełnieniach do tomu, za matrykułą z 1607 roku przechowywaną w szczecińskim Archiwum Państwowym, że Ugoszcz była wówczas samodzielną parafią, do której należały wsie Polschen (Półczno), Woitzlaff, Dambrow, Czarndamerow (Czarna Dąbrowa) i Klontzen oraz gmina filialna Stüdnitz (Studzienice). Wymienia trzech tutejszych pastorów: Matthiasa Schultzego, w urzędzie w grudniu 1607 roku, Johanna Hanego, w urzędzie podczas wizytacji 1 października 1617 roku i do 1622 roku, oraz Johanna Hafnera, powołanego w 1622 roku (s. 574).

Kościół i plebanię odebrano ewangelikom w 1637 roku, chociaż — jak podkreśla autor rozprawy o tutejszej kontrreformacji — we wsi nie było wtedy ani jednego katolika. Zostawiono im dwie ławki w odebranej świątyni i prawo do wspólnego użytkowania cmentarza wokół niej. Samą świątynię oddano w komendę proboszczowi parchowskiemu, co poświadcza już zapis z 1640 roku: nie rezydował tu ksiądz, nie przechowywano Najświętszego Sakramentu, oleje święte przywożono z Parchowa.

W 1658 roku zabudowania spalili Polacy.

Wizytacja z 2 grudnia 1686 roku zapisała, że mieszkańcy Ugoszczy są wyznania luterańskiego — „której wszyscy mieszkańcy są luterańskiej sekty” — a tamtejsza drewniana świątynia katolicka pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny jest w złym stanie i grozi zawaleniem. Zanotowała też rzecz, która przetrwała po ewangelikach najdłużej: „ściany wewnątrz zdobią stare malowidła wykonane przez luteran”. Najświętszego Sakramentu nie przechowywano w niej wcale — „bo żaden kapłan przy kościele nie mieszka” — a oleje przywożono z Parchowa, którego proboszcz trzymał Ugoszcz w komendzie od czasu rewindykacji. Wizytacja katolicka z 1728 roku naliczyła w parafii ugoskiej 415 katolików, „reszta to luteranie”, a nawróceń nie było żadnych.

W 1766 roku zapisano, że w okolicy Ugoszczy nie ma innych świątyń poza dwoma zborami luterańskimi — w Borzytuchomiu i w Sominach. Wizytacja biskupa Rybińskiego z 1780 roku, źródło katolickie, notuje tu 38 katolików i 250 ewangelików; ewangelicy stanowili więc blisko dziewięć dziesiątych wsi. Ugoszcz nie stała się ewangelicka za Prusaków — była nią wcześniej. Inna relacja z 1780 roku wymienia tu ewangelickiego nauczyciela i określa wszystkich mieszkańców — „kolonistów i wolnych ludzi” — jako ewangelików.

W 1784 roku Ugoszcz była siedzibą rzymskokatolickiej parafii macierzystej z filią w Studzienicach; wcielono do niej Rabacino (Gröbenzin), Osławę Dąbrowę, Czarną Dąbrowę, Sonnenwalde i Półczno. Mieszkał tu katolicki proboszcz i katolicki organista — a obok nich luterański nauczyciel. Wieś liczyła trzydzieści sześć palenisk. Stąd też dojeżdżał katolicki proboszcz do Borzytuchomia.

W 1784 roku Ugoszcz leżała pół mili na południowy wschód od Bytowa, przy trakcie do Gdańska. Mieszkało tu dwóch sołtysów wolnych i 18 gospodarzy (licząc sołtysów i karczmarza), katolicki proboszcz, dwie rodziny na gruncie proboszcza, katolicki organista, luterański nauczyciel, podleśniczy i kowal — razem 36 dymów. Brüggemann podkreśla osobliwość wsi: „Das Dorf hat zwar eine römischkatholische Kirche, es bestehet aber aus lauter protestantischen Einwohnern” — wieś ma wprawdzie kościół rzymskokatolicki, ale mieszkają w niej sami protestanci.

W 1812 roku spłonął środek wsi wraz z katolickim kościołem; obecny wzniesiono w 1822 roku. Inwentarz zabytków z 1938 roku opisał go dokładnie: stał z cmentarzem na wzniesieniu przy skrzyżowaniu drogi wiejskiej z traktem bytowskim. Była to budowla o konstrukcji szkieletowej z sosny, z wypełnieniem ceglanym, na rzucie prostokąta 10,80 na 24,65 metra, z kruchtą od południa i zakrystią od północy. Wbudowana kwadratowa wieża z szalowanego szkieletu miała gontową kopułkę z gałką, a chorągiewka nosiła datę 1826.

Ewangelicy doczekali się ponownie własnej parafii dopiero w XIX wieku; akta jej założenia pochodzą z lat 1861–1864. W latach 1863–1865 ewangelicy toczyli z katolikami spór o cmentarz ewangelicki; ich przywódcą był wtedy nauczyciel Timm. Własnego duchownego — wikariusza parafialnego Bernharda Rothenberga — gmina dostała 1 grudnia 1865 roku. W 1870 roku wydano instrukcję służbową dla wikariusza, wprost przygotowującą wyłączenie okolicznych wsi z parafii bytowskiej; 12 marca tego roku gmina prosiła konsystorz o kościół.

W 1872 roku ogłoszono kolektę na kościół, a jej uzasadnienie mówi wiele o ówczesnym stanie rzeczy: tysiąc siedemset dusz bez własnej świątyni, nabożeństwa odprawiane w szkole mieszczącej sto dwadzieścia osób. Nowo wzniesiony kościół oddano do użytku w adwencie 1874 roku — dwieście trzydzieści siedem lat po utracie dawnego. Gustav-Adolf-Verein wspierał budowę kościoła w Ugoszczy, a w Rekowie — domu szkolnego. Dekret erekcyjny parafii wydano 21 czerwca 1878 roku; złożono ją z sześciu wsi wziętych z parafii Bytów i Tuchomie, a w dekrecie zapisano wprost, że parafia „nie ma patrona”. Pierwszym pastorem został 1 lipca 1878 roku Theodor Freuer, który od 1 lipca do 15 października 1884 roku zarządzał zarazem superintendenturą synodu bytowskiego.

Spis z 1895 roku wylicza w tej parafii prócz samej wsi także Rabacino (Gröbenzin), Czarną Dąbrowę i Rekowo, a obok nich leśny obwód dworski Zerrin (Sierzno) — 222 mieszkańców, w tym 155 ewangelików i 67 katolików. Kaplicę w Rekowie poświęcono 5 grudnia 1904 roku i odtąd Ugoszcz była macierzą, a Rekowo filią. Metryki parafii zaczynają się w 1865 i 1870 roku, a akta budowy wieży kościoła pochodzą z lat 1891–1898.

Proporcję wyznań pokazują liczby. Słownik geograficzny podaje dla 1885 roku 717 mieszkańców, w tym 557 ewangelików i 160 katolików, a spis z 2 grudnia 1895 roku — 559 ewangelików i 142 katolików. Inwentarz powiatu bytowskiego podaje pełny ciąg liczby mieszkańców (w nawiasie katolicy): 1810 — 227 (54), 1855 — 755 (166), 1885 — 717 (160), 1895 — 701 (142), 1905 — 798 (236), 1925 — 829 (220), 1933 — 730 (282), 1936 — 785 (345).

W 1925 roku było więc wśród 829 mieszkańców 220 katolików; inne zestawienie podaje dla tego roku około sześciuset protestantów i jednego Żyda. Katolicka parafia liczyła w 1891 roku 2189 dusz, obejmowała więc szeroką okolicę. Udział katolików rósł przez cały wiek dziewiętnasty i na początku dwudziestego, ale ewangelicy pozostali większością do końca. ⚠ Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wyłącznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.

Kto obejmował tu urząd, wiadomo z zapisów konsystorza: pastor Thimm został powołany do Bernsdorfu z dniem 1 sierpnia 1930 roku. Chodzi o M. Thimma: według spisu parafii pomorskich z 1932 roku służył tu wcześniej jako duchowny pomocniczy, a 1 października 1931 roku przeszedł do Pomyska Wielkiego. Innym duchownym był Johannes Thimm, od 1926 roku pastor w Sominach. Ten sam spis wymienia wieś jako siedzibę tej parafii i podaje 950 dusz oraz kaplicę w Rekowie, oddaloną o 9 kilometrów; urząd pastora był wtedy nieobsadzony.

W 1939 roku pastorowi Thimmowi z Pomyska Wielkiego powierzono duszpasterstwo głuchoniemych okręgu lęborskiego.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku opisuje jego stan słowami: „zniszczone nagrobki, drzewostan w dawnym układzie”. Cmentarz leżał w zachodniej części wsi, poza siedliskiem, na wzniesieniu wśród pól i nieużytków, około trzystu metrów od kościoła poewangelickiego. Zachowało się wtedy jedenaście nagrobków wolno stojących i czterdzieści dwie mogiły, najstarszy nagrobek nosił datę 1918, a granicę założenia znaczył szpaler świerkowy.

Źródła: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1930; G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller, „Kreis Bütow” (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 178–182 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; E. Müller, Die evangelischen Geistlichen Pommerns, Teil II, Stettin 1912, s. 63–64 i 574; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; rejestr zabytków, wpis A-1956 z 7 V 2018; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G40, s. 191–192; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 785 i 839; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); karta cmentarza w Ugoszczy, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 38–40.