Ugoszcz — kościół ewangelicki (Bernsdorf)

Ugoszcz, po niemiecku Bernsdorf, leży około sześciu kilometrów na południe od Bytowa. We wsi stoją obok siebie dwa kościoły: drewniany szachulcowy kościół katolicki świętej Marii Magdaleny, dawna świątynia parafialna, oraz murowany neogotycki kościół ewangelicki z 1874 roku. Ten drugi wzniesiono na zachodnim krańcu wsi z ciosanego kamienia polnego układanego warstwami, z detalem ceglanym; wnętrze mierzyło 11 na 20,20 metra, a wyposażenie pochodziło z czasu budowy. Organy o dziesięciu głosach zbudował Völkner z Bydgoszczy. Wisiały tu dwa dzwony stalowe z 1862 roku, o średnicy sześćdziesięciu i pięćdziesięciu centymetrów, a na ścianach — drewniane tablice ku czci poległych z 1866 roku oraz z lat 1914–1918. Naczynia ołtarzowe, srebrne i cynowe, pochodziły z drugiej połowy dziewiętnastego wieku.

Kościół jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1956, decyzją z 7 maja 2018 roku; wykaz prowadzi go jako „kościół ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Matki Boskiej Szkaplerznej, 1874”. Obok stoi czynna świątynia katolicka świętej Marii Magdaleny, wpisana do rejestru 19 marca 1960 roku pod numerem A-157.

Osadę wzmiankowano w 1350 roku, a parafię katolicką w 1284 roku. W 1350 roku jako świadek przy nadaniu dla Borzytuchomia wystąpił Johannes, pleban w Ugoszczy (po niemiecku Bernsdorf); w latach 1354 i 1355 był on także kapelanem zamku w Bytowie. W 1490 roku proboszczem w Ugoszczy został Martinus Polonus, przedstawiony przez Döringa von Ramel, książęcego starostę bytowskiego, jako następca N. Pynnowa.

Parafię w Ugoszczy poświadcza matrykuła kościelna („Matrikel der Kirche Bernsdorf 1607”), spisana 4 grudnia 1607 roku przez książęcego starostę i prepozyta; proboszczem był wtedy Matthias Schultze, kościelnym Hans Pollatz. To w niej zapisano Sominy jako „nową wioskę przy Sominie”. Od wprowadzenia Reformacji do 1637 roku miejscowy kościół był w rękach gminy ewangelickiej. Tego roku odebrano go wraz z plebanią, chociaż — jak podkreśla autor rozprawy o tutejszej kontrreformacji — we wsi nie było wtedy ani jednego katolika. Ewangelikom zostawiono dwie ławki w odebranej świątyni i prawo do wspólnego użytkowania cmentarza wokół niej. Samą świątynię oddano w komendę proboszczowi parchowskiemu: nie rezydował tu ksiądz, nie przechowywano Najświętszego Sakramentu, oleje święte przywożono z Parchowa.

W 1658 roku zabudowania spalili Polacy. Patronat królewski nad kościołem utrwalił traktat welawski z 1657 roku.

Z utratą kościoła łączy się podanie o organach w Ugoszczy. Nauczyciel Walter Keller zamieścił je w 1920 roku w zbiorze podań miasta i powiatu bytowskiego, przejmując je — jak zaznaczył — ze zbioru Ottona Knoopa. Według tego tekstu podanie ma przypominać o „tej krzywdzie” — o tym, że wiejskie kościoły okolicy, po wypędzeniu siłą ewangelickich duchownych, przeszły w ręce biskupa kujawskiego. Podanie mówi, że kościół w Ugoszczy stał opuszczony i budowano go na nowo, a przeznaczone dla niego nowe organy zapadły się podczas wwożenia, w pobliżu wsi; w tym miejscu powstało bezdenne jezioro, z którego głębi od czasu do czasu dobiegały żałosne dźwięki organów. Jak głosi przesąd, którym kończy się podanie, słychać je z głębi jeziora jeszcze dziś, dopóki w kościele trwa śpiew.

Wizytacja z 2 grudnia 1686 roku zapisała, że mieszkańcy Ugoszczy są wyznania luterańskiego — „której wszyscy mieszkańcy są luterańskiej sekty” — a tamtejsza drewniana świątynia katolicka pod wezwaniem świętej Marii Magdaleny jest w złym stanie i grozi zawaleniem. Zanotowała też rzecz, która przetrwała po ewangelikach najdłużej: „ściany wewnątrz zdobią stare malowidła wykonane przez luteran”. Najświętszego Sakramentu nie przechowywano w niej wcale — „bo żaden kapłan przy kościele nie mieszka” — a oleje przywożono z Parchowa, którego proboszcz trzymał Ugoszcz w komendzie od czasu rewindykacji — poświadcza to już zapis z 1640 roku.

W 1702 roku wizytator naliczył w parafii ugoskiej około 350 katolików i „bardzo wielu heretyków”; w 1728 roku — 415 katolików we wsiach parafialnych, „pozostali to niekatolicy”, a nawróceń nie było żadnych. Wykaz z 1719 roku policzył parafie w Ugoszczy i Borzytuchomiu razem: dwadzieścia sześć chrztów, cztery osoby zaślubione, dziewięciu zmarłych.

W 1766 roku archidiakon Złocki zanotował tu siedmiuset luteranów, mających dwa domy modlitwy — w Borzytuchomiu i w Sominach — i zapisał, że innych świątyń w okolicy nie ma. Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego”, który powołuje się na wizytację biskupa Rybińskiego z 1780 roku — źródło katolickie — wieś liczyła wtedy 38 katolików i 250 ewangelików. W 1784 roku Ugoszcz była siedzibą rzymskokatolickiej parafii macierzystej z filią w Studzienicach; wcielono do niej Rabacino (Gröbenzin), Osławę Dąbrowę, Czarną Dąbrowę, Sonnenwalde i Półczno. Mieszkał tu katolicki proboszcz i katolicki organista — a obok nich luterański nauczyciel.

Wieś liczyła trzydzieści sześć palenisk. Stąd też dojeżdżał katolicki proboszcz do Borzytuchomia.

W 1784 roku Ugoszcz leżała pół mili na południowy wschód od Bytowa, przy trakcie do Gdańska. Mieszkało tu dwóch sołtysów wolnych i 18 gospodarzy (licząc sołtysów i karczmarza), katolicki proboszcz, dwie rodziny na gruncie proboszcza, katolicki organista, luterański nauczyciel, podleśniczy i kowal — razem 36 dymów. Brüggemann podkreśla osobliwość wsi: „Das Dorf hat zwar eine römischkatholische Kirche, es bestehet aber aus lauter protestantischen Einwohnern” — wieś ma wprawdzie kościół rzymskokatolicki, ale mieszkają w niej sami protestanci. Ellinor von Puttkamer wymienia Ugoszcz, obok Dąbrówki i Niezabyszewa, wśród wsi, które po przyłączeniu powiatu lęborsko-bytowskiego do Pomorza w 1777 roku miały kościół katolicki, ale żadnych katolickich mieszkańców; kościoły te trwały na mocy zobowiązań z traktatu bydgoskiego.

To wieś kościelna w okolicy, w której jeszcze u schyłku dziewiętnastego wieku słychać było kaszubszczyznę — Franz Tetzner zapisał tutejszą kaszubską nazwę Hojoszcz i dodał, że mową tą władało już tylko kilku starych ludzi.

O tym, jak głęboko Reformacja przeorała tę okolicę, mówi zapis księdza Jakuba Fankidejskiego: parafia ugoska straciła trzy kościoły — w Pomysku, Jasieniu i Borzytuchomiu (u niego Bożytuchom). Pierwszy z nich, poświadczony jeszcze przed Reformacją, przeszedł w ręce protestantów wcześnie, za sprawą prywatnego patronatu. Kościół w Borzytuchomiu, budowany w mur pruski, z dwoma dzwonami na wysokiej wieży, był parafialny do 1654 roku — ostatni tamtejszy proboszcz nazywał się Wojciech Wildermann — a potem stał się filią Ugoszczy.

Według Fankidejskiego około 1830 roku, gdy ubodzy parafianie zwozili już drewno na nową budowę, urzędnik rządowy kazał go rozebrać. Akta i inwentarz zabytków z 1938 roku podają jednak, że kościół ten zawalił się i został rozebrany w 1803 roku.

Katolicki kościół świętej Marii Magdaleny spłonął w 1812 roku wraz ze środkiem wsi, a w 1822 roku odbudowano go w obecnej postaci. Inwentarz zabytków z 1938 roku opisał go dokładnie: stał z cmentarzem na wzniesieniu przy skrzyżowaniu drogi wiejskiej z traktem bytowskim. Była to budowla o konstrukcji szkieletowej z sosny, z wypełnieniem ceglanym, na rzucie prostokąta 10,80 na 24,65 metra, z kruchtą od południa i zakrystią od północy. Wbudowana kwadratowa wieża z szalowanego szkieletu miała gontową kopułkę z gałką, a chorągiewka nosiła datę 1826. Rozległa parafia katolicka świętej Marii Magdaleny, obejmująca kilkanaście wsi i filię w Studzienicach, liczyła w 1891 roku 2189 dusz.

⚠ Inwentarz zabytków powiatu bytowskiego wydano w 1938 roku, w czasach narodowego socjalizmu; wykorzystano go tu wyłącznie w warstwie inwentarzowej i liczbowej.

Ewangelicy długo obywali się bez własnego kościoła i należeli do parafii bytowskiej. Osobne stanowisko duchownego pomocniczego utworzono w Ugoszczy 1 grudnia 1865 roku; akta dotyczące założenia parafii pochodzą z lat 1861–1864, a w latach 1863–1865 toczył się spór z katolikami o cmentarz ewangelicki. Instrukcja służbowa z 16 czerwca 1870 roku dała wikariuszowi szerszą samodzielność i wprost przygotowywała wyłączenie okolicznych wsi z parafii bytowskiej. Gmina prosiła konsystorz o kościół 12 marca 1870 roku, a w 1872 roku ogłoszono kolektę na jego budowę; jej uzasadnienie mówi wiele o ówczesnym stanie rzeczy: tysiąc siedemset dusz bez własnej świątyni, nabożeństwa odprawiane w szkole mieszczącej sto dwadzieścia osób. Nowy kościół oddano do użytku w adwencie 1874 roku — dwieście trzydzieści siedem lat po utracie dawnej świątyni.

Gustav-Adolf-Verein wspierał budowę kościoła w Ugoszczy, a w Rekowie — domu szkolnego.

Dekret erekcyjny z 21 czerwca 1878 roku ustanowił z dniem 1 lipca tego roku samodzielną parafię, złożoną z sześciu wsi wziętych z parafii w Bytowie i Tuchomiu, i zapisano w nim wprost, że parafia „nie ma patrona”. Do parafii należały Ugoszcz, Rabacino (Gröbenzin), Czarna Dąbrowa, Sierzno z leśnictwem, osada Lybienz oraz Rekowo, wcześniej związane z Tuchomiem; w Rekowie poświęcono 5 grudnia 1904 roku kaplicę, a Müller w 1912 roku podaje Ugoszcz jako kościół macierzysty i Rekowo jako filię. Inwentarz z 1938 roku wymienia w parafii Ugoszcz, Rabacino i Rekowo z kaplicą filialną, dodając, że do 1911 roku należało do niej Sonnenwalde, a do 1912 roku Sierzno.

Sonnenwalde to nazwa, którą od 1928 roku nosiła Czarna Dąbrowa (Czarndamerow); starsze źródła znają jednak także osobną osadę tego imienia — Tetzner podaje jej kaszubską nazwę Róg, a Cramer w 1858 roku zapisuje ją w jednym zdaniu z Czarną Dąbrową, ale osobno: „Czarn- und Oslow Damerow, Polczen und Hirschfelde mit Sonnenwalde”. Metryki parafii zaczynają się w 1865 i 1870 roku, akta budowy wieży pochodzą z lat 1891–1898, a kronikę parafii spisał około 1890 roku pastor Chr. Splittgerber.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku przed utworzeniem parafii posługiwali w Ugoszczy, po niemiecku Bernsdorf, wikariusze: Bernhard Rothenberg (1865–1868), Emil Thym (1868–1872), Paul Wilm (1872–1877) i Theodor Freuer (1877–1878); pastorami byli następnie: Theodor Freuer (1878–1886), Christoph Splittgerber (1886–1899) i Bernhard Zlotowski (1899–1912; 1 marca 1912 roku przeniesiony do Steinhagen w powiecie Franzburg — uzupełnienie Müllera, s. 574).

Proporcja wyznań utrzymywała się długo: spis z 1 grudnia 1885 roku wykazał 717 mieszkańców w 68 domach, wśród nich 557 ewangelików i 160 katolików, a spis z 2 grudnia 1895 roku — 559 ewangelików wobec 142 katolików. W 1925 roku na 829 mieszkańców przypadało około sześciuset luteranów i dwustu dwudziestu katolików. Urzędowa książka adresowa miasta i powiatu bytowskiego z 1925 roku wymienia w Ugoszczy ewangelickiego pastora Wapenhenscha i katolickiego proboszcza von Prondzinskiego. Kto obejmował tu urząd, wiadomo z zapisów konsystorza: pastor Thimm został powołany do Bernsdorfu z dniem 1 sierpnia 1930 roku. Chodzi o M. Thimma: według spisu parafii pomorskich z 1932 roku służył tu wcześniej jako duchowny pomocniczy, a 1 października 1931 roku przeszedł do Pomyska Wielkiego. Innym duchownym był Johannes Thimm, od 1926 roku pastor w Sominach.

Ten sam spis podaje dla parafii 950 dusz i kaplicę w Rekowie, oddaloną o 9 kilometrów; urząd pastora w Ugoszczy był wtedy nieobsadzony. W 1939 roku pastorowi Thimmowi z Pomyska Wielkiego powierzono duszpasterstwo głuchoniemych okręgu lęborskiego. W marcu 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, a ludność niemiecką wysiedlono.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że remontu kościoła poewangelickiego po zniszczeniach wojennych podjął się w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku ksiądz Antoni Ostrowski — założono wówczas nowy dach, a świątynię uporządkowano, wymalowano i przystosowano do sprawowania liturgii. Obecnie, jak zaznacza ta sama strona, nie sprawuje się w niej żadnych czynności liturgicznych.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Fankidejski odnosi rozbiórkę kościoła w Borzytuchomiu do około 1830 roku, a akta i inwentarz zabytków z 1938 roku — do 1803 roku.

Źródła: E. von Puttkamer, „Die Lande Lauenburg und Bütow — internationales Grenzgebiet”, „Baltische Studien”, Neue Folge 62 (1976), s. 20; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 63–64, 574; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 131; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1930; „Kreis Bütow”, oprac. G. Bronisch, W. Ohle, H. Teichmüller (Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern, t. 1), Stettin 1938, s. 178–182 (⚠ druk z 1938, warstwa inwentarzowa); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 63–64; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 95 i 110; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, Königsberg 1858; wykaz gmin prowincji Pomorze według spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 194, pozycja 2; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 328, 367–368, 398–399; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. II”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 85 (2006), księga G40, s. 191–192; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G20b (wizytacja 1686–1687); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 785 i 839; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; rejestr zabytków województwa pomorskiego, numer A-1956; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; E. Bahr, „Das Amt Bütow und seine Ortschaften um das Jahr 1637”, „Baltische Studien” NF 53/1967, s. 48–61; E. Winguth, „Die Verzeichnung der nichtstaatlichen Archive des Kreises Bütow nach dem Stand von 1939/40”, oprac. K.-D. Kreplin, H. T. Porada, D. Schleinert, „Baltische Studien” NF 86/2000, s. 115–143; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; J. Siebke, „Die Gegenreformation im Lande Bütow”, rozprawa doktorska, Uniwersytet w Greifswaldzie, obrona 12 lipca 1939, druk Greifswald (⚠ warstwa faktograficzna oparta na archiwaliach i sprawdzalna; wykładnia „niemiecki = ewangelicki” to program z 1939 roku); J. Kaiser, „Z dziejów Ziemi Bytowskiej. Materialne warunki funkcjonowania parafii ugoskiej w XVIII–XIX wieku”, „Nasze Pomorze” 8 (2006), s. 55–78; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku (Berlin 1888), powiat Bütow, s. 190–191, poz. 2; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1054; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 38–40; W. Keller, „Volkssagen aus Stadt und Kreis Bütow in Pommern”, Bütow 1920, druk „Bütower Anzeiger”; przedruk: „Unvergessene Heimat” nr 6, Frankenberg 1969, s. 19 (numeracja według spisu treści kopii cyfrowej Heimatkreis Bütow 2004); „Amtliches Adreßbuch der Stadt und des Kreises Bütow, Bezirk Köslin”, wyd. 1925, Phönix-Verlag, Königsberg, druk „Bütower Anzeiger”, Bütow, s. 68–78 (część „Kreis Bütow”; kopia cyfrowa Heimatkreis Bütow 2005).