Ulinia — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Ulini, po niemiecku Uhlingen, znajduje się na południe od wsi, w obrębie dawnego parku, około 50 metrów od głównej drogi. Zajmuje około 0,24 hektara; założono go prawdopodobnie pod koniec XIX wieku, a najwięcej pochówków przypadło na lata dwudzieste XX wieku. Teren podzielono na sektory z osobną kwaterą dziecięcą, a w pobliżu stanął pomnik mieszkańców poległych w pierwszej wojnie światowej.

Cmentarz był jedynym obiektem kościelnym we wsi. Własnego kościoła ani kaplicy w Ulini nie było: Müller wymienia ją wśród zwykłych miejscowości parafii łebskiej, a jedyną filią tej parafii był Sarbsk. Ewangelicy chodzili do kościoła w Łebie, katolicy do Lęborka.

Ulinia była wsią z majątkiem rycerskim w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Wzmiankowano ją w 1437 roku jako polską wieś chłopską o dziewięciu hakach, z młynem; jeszcze w 1628 roku była wsią królewską. Około 1637 roku przeszła wraz z Ciekocinem, Kurowem i innymi dobrami w ręce Krockowów z Osiek i stała się wsią szlachecką; Krockowowie władali nią jeszcze w 1784 roku.

W 1784 roku Ulinia leżała milę na wschód-południowy wschód od Łeby i trzy mile na północ od Lęborka, około tysiąca prętów od Bałtyku. Obok folwarku mieszkali trzej gospodarze i nauczyciel; był młyn wodny o jednym biegu i karczma — razem 15 dymów. Wieś należała do parafii w Łebie.

W 1804 roku należała już do dziedzicznego podkomorzego Franza Christopha von Somnitz, pana na Bebrowie, Jackowie i Ulini — Cramer wymienia go jako landrata powiatu w latach 1794–1800. Od 1817 do 1841 roku majątek należał do Milczewskiego, a od 1865 roku do Edmunda Vogla, który założył tu hutę szkła, zamkniętą w 1909 roku. Z dawnego majątku został pałac z parkiem; rejestr zabytków datuje zespół pałacowy na 1924 rok (numer rejestru A-1491 z 18 listopada 1994 roku).

Wieś i majątek liczono w spisach osobno. W spisie powszechnym z 2 grudnia 1895 roku gmina wiejska liczyła 41 ewangelików i ani jednego katolika, a obwód dworski — 352 ewangelików i 14 katolików — łącznie 366 mieszkańców samego obwodu. Według Schultza (1912) gmina wiejska liczyła 46 mieszkańców, a obwód dworski — 323; tę samą liczbę — 46 mieszkańców gminy wiejskiej — podaje leksykon Meyersa, według spisu z 1 grudnia 1910 roku. Franz Tetzner (1899) wymienia Ulinię — po kaszubsku Uljanie — wśród wsi, w których przetrwała jeszcze mowa kaszubska, obok Jackowa (Jáckowo), Sasina (Sáseno), Bargędzina (Bargądzeno) i Roszczyc (Roszczyce).

Plan cmentarza w skali 1:500 pokazuje go jako wydłużony prostokąt w dawnym parku, na południe od skrzyżowania dróg do Sarbska i Bargędzina. Przy głównej drodze zaznaczono kamień pamiątkowy, od którego ścieżka prowadzi na cmentarz. Wewnątrz naniesiono kilkadziesiąt grobów pojedynczych i podwójnych, część z tablicami, postumenty w kształcie pni drzew, kamienie po zniszczonych nagrobkach i pozostałości grobowców, a z drzew — dęby, lipy i brzozy.

Karta ewidencyjna cmentarza z 26 sierpnia 2005 roku, wypełniona przez architekta Marcina Palacza na zlecenie Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, podaje powierzchnię około 0,2 hektara (fragment działki 74/1L) i datuje cmentarz na koniec XIX wieku. Leży on na wzniesieniu w dawnym parku, około 50 metrów od drogi głównej; wejście główne jest zatarte. Naliczono 109 wolno stojących nagrobków, w tym trzy z XX wieku sprzed 1945 roku, w układzie regularnym, dwukwaterowym, z grobami zorientowanymi na osi wschód–zachód; krzyży i tablic nagrobnych brakowało. Za najstarszy datowany nagrobek uznano rozbitą tablicę z datą pochówku 2 września 1914 roku. Karta pokazuje też dwa groby z napisami „Hier ruht in Gott Ferdinand Bömer” i, w niepewnym odczycie autora karty, „Frau Augulle Bömer”, postument w kształcie pnia drzewa oraz rozbitą tablicę z latami 1854 i 1928.

Ze starodrzewu policzono 17 lip o średnicy pnia od 75 do 110 centymetrów i jeden dąb (89 centymetrów). Autor karty proponował objąć układ przestrzenny cmentarza ochroną przez wpis do rejestru zabytków. W bibliografii wymienił opracowanie Witolda Krużyckiego „Ewangelickie cmentarze gminy Wicko” i książkę Romana Szmeltera „Zabytki kultury ziemi lęborskiej” (Lębork 1979).

Poza obrębem cmentarza, przy głównej szosie u wejścia do parku, stoi kamień z żeliwną tablicą: „Frau Johanna Brauer, geb. Heyden, geb. 3. August 1832, gest. 10. März 1900”. Według Claudii Fredrich to pozostałość krzyża nagrobnego, która wisiała na kamieniu przy wejściu na cmentarz.

Według notatki Claudii Fredrich z listopada 2017 roku cmentarz leży w lesie, na wzgórzu po lewej stronie drogi od Bargędzina. Zachowało się wiele nagrobków, ale prawie wszystkie bez tablic z nazwiskami. Przy drodze stoi pomnik żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej, któremu brakuje tablicy z nazwiskami. Wśród nielicznych zachowanych tablic jest tablica dwojga dzieci z rodziny Steinhardt, zmarłych w 1937 roku. Po wizji lokalnej z udziałem leśniczych i kierownictwa Nadleśnictwa Lębork ustalono — jak relacjonuje Claudia Fredrich — że teren zostanie oczyszczony z gałęzi i zarośli tak, by cmentarz dało się rozpoznać, a las zachował swój charakter. Ustaleń tych nie wykonano i do dziś brakuje tu tablicy informacyjnej.

Według pisma Urzędu Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz leży na działce, której właścicielem jest Nadleśnictwo Lębork. Ani nadleśnictwo, ani gmina go nie porządkowały. Cmentarz figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków i 14 stycznia 2019 roku słupska delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków przekazała dla niego Claudii Fredrich wytyczne konserwatorskie. Wytyczne przewidują oczyszczenie terenu przez wykoszenie i usunięcie zakrzaczeń, ale bez ich całkowitego usuwania, uprzątnięcie śmieci, uczytelnienie położenia nagrobków, drogowskaz i tablicę z informacją o cmentarzu oraz rozważenie nowych nasadzeń zieleni; konserwator dopuścił symboliczną bramę wejściową, a przy ewentualnych ścieżkach tylko nawierzchnię utwardzoną ulepszoną, bez betonu, kostki brukowej czy kamienia.

10 kwietnia 2019 roku cmentarz sfotografowała Alicja Kąckowska z Nadleśnictwa Lębork. Na jej zdjęciach widać kamień przy wejściu, rzędy kamiennych obramowań grobów i tablicę rodzeństwa Steinhardtów: „Hier ruhen in Gott unsere lieben Kinder Margret Irmgard Steinhardt”. Jedno z dzieci urodziło się 10 maja 1936 roku i zmarło 6 lutego 1937, drugie urodziło się 5 maja 1933 roku i zmarło 20 stycznia 1937; dwuwiersz pod spodem mówi, że były radością rodziców tylko przez krótki czas.

Claudia Fredrich przekazała też dwa odręczne szkice ze swojego zbioru, których autora nie ustalono. Pierwszy przedstawia osadę Uhlingen-Schäferei sprzed 1945 roku, z domem oraz stajnią i stodołą Wilhelma Steinhardta, drogami do Sasina, Sarbska i Borkowa. Drugi pokazuje Uhlingen-Glashütte, osadę przy dawnej hucie szkła (według podpisu dziś Dymnica), z domami rodzin König, Brauer, Wenzel, Müller, Bock i Block. Nazwiska Steinhardt i Brauer powracają na zachowanych nagrobkach.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Karta z 2005 roku odczytuje nazwisko panieńskie z tablicy Brauerów jako Hegden (w opisie wyżej: Heyden). Według pisma Urzędu Gminy Wicko działka ma numer 74/2-L, według karty z 2005 roku i pisma konserwatora z 2019 roku — 74/1L.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku (strona 188, pozycja 58 oraz strona 194, pozycja 161); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Leba, s. 254; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, Königsberg 1858; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 985 (hasło Uhlingen); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 445; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 14; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), notatka „Friedhof Uhlingen” z 6 listopada 2017 roku i zdjęcia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; Claudia Fredrich (Bund der Lebaer), korespondencja z autorem atlasu, 6 października 2026 roku; plany cmentarzy gminy Wicko w skali 1:500 (autor nieustalony), ze zbioru „Friedhofspläne” przekazanego przez Claudię Fredrich 6 października 2026 roku; karta cmentarza w Ulini, wyp. M. Palacz, 26 sierpnia 2005 roku (z budżetu Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków), z planem w skali 1:500; kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; pismo Urzędu Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz działek i właścicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; pismo Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Gdańsku, delegatura w Słupsku, do Claudii Fredrich z 14 stycznia 2019 roku, znak ZND-III.5183.513.2018.ED (wytyczne konserwatorskie); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; Alicja Kąckowska (Nadleśnictwo Lębork), zdjęcia z 10 kwietnia 2019 roku, przekazane przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; zdjęcie żeliwnej tablicy Johanny Brauer oraz odręczne szkice „Uhlingen-Glashütte” i „Uhlingen Schäferei vor 1945” (autor nieustalony), ze zbioru Claudii Fredrich, przekazane autorowi atlasu 7 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083.