Ulkowy — cmentarz rodowy

Ulkowy — po niemiecku Uhlkau, w dawniejszym zapisie Ulkówki, po kaszubsku Ulkòwë — leżą na Wyżynie Gdańskiej i mają w swoich granicach najwyższe wzniesienie gminy Pszczółki: „Wzgórze Nadziei”, dawniej zwane „Górką Żydowską”. Wzgórze Nadziei wznosi się ponad sto metrów nad poziomem morza. U jego podnóża stał niegdyś pałac wzniesiony według planów Karla Friedricha Schinkla z 1806 roku dla gdańskiego kupca i senatora Abrahama Ludwiga Muhla.

Wojewódzka ewidencja zabytków notuje tu, pod pozycją 131, cmentarz rodowy wraz ze starodrzewem i aleją prowadzącą do niego, na działce numer 5 — wyznania przy nim nie określa. Cmentarz jest dziś nieczynny; pozostał po nim ślad, a na wzgórzu urządzono drogę krzyżową. W źródłach nie znaleziono potwierdzenia, że był to cmentarz ewangelicki ani że leżał na samym wzgórzu.

Pruskie księgi hipoteczne podają ciąg właścicieli Ulkowów: po Pawle Czarlińskim od 1722 roku Piotr Czapski, potem jego wdowa Konstancja z Gnińskich z synami, od 1745 roku Walenty Aleksander Czapski, od 1748 roku jego bratanek Michał Czapski, od 1781 roku Christer Karl von Silfwergreen z żoną Florą Florentine Elisabeth z domu Wendt, od 1796 roku Wilhelm Julius von Pogwisch, od 1798 roku Jakob von Parpart, od 1801 roku Georg Heinrich von Bessel i w tym samym roku Karl Bremer, a od 1808 roku Abraham Ludwig Muhl. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Michał Czapski zapisany jest jako 70-letni były wojewoda malborski, mieszkający w Koniecpolu w województwie sieradzkim.

W 1780 roku mieszkało tu 84 katolików i 10 ewangelików. W 1820 roku urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej notuje 122 mieszkańców, w tym 33 luteranów i 89 katolików, i przypisuje wieś do parafii luterańskiej w Rębielczu (Rambeltsch) oraz katolickiej w Kłodawie. W 1885 roku było 149 katolików i 81 ewangelików wśród 230 mieszkańców, a w spisie z 1 grudnia 1910 roku — 259 mieszkańców, z czego 206 podało niemiecki jako język ojczysty; wśród nich było 145 ewangelików i 61 katolików. Ewangelicy podlegali wtedy parafii w Sobowidzu. Katolicy należeli, według Słownika geograficznego, do parafii w Trąbkach Wielkich, z kościołem filialnym w Kłodawie; spisy z 1820 i 1910 roku wskazują wprost Kłodawę.

W 1891 roku Ulkowy z Thaershöhe (724 hektary) należały do wdowy Rosy von Frantzius, a w 1903 roku do Ottona Lincka z Senslau. Między 1903 a 1909 rokiem majątek przejęło państwo pruskie jako domenę, z gorzelnią, dzierżawioną przez Wienssa, a między 1909 a 1912 rokiem przekazano go Królewskiej Komisji Kolonizacyjnej w Poznaniu. W 1912 roku majątkiem zarządzał Julius Loß, a ewangelicy należeli do parafii w Sobowidzu. W księdze z 1922 roku Ulkowy nie figurują wśród majątków powiatu Wyżyny Gdańskiej. Od 1773 roku Ulkowy należały do państwa pruskiego i leżały w powiecie tczewskim (Kreis Dirschau); w 1920 roku znalazły się w Wolnym Mieście Gdańsku, w powiecie Wyżyny Gdańskiej, w 1939 roku zostały wcielone do Rzeszy Niemieckiej, a w 1945 roku wróciły do Polski.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Sobbowitz i podaje tu 145 ewangelików w obszarze dworskim (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pszczółki (pozycja 131); Ulkowy — Gmina Pszczółki; zabytek.pl — serwis Narodowego Instytutu Dziedzictwa — Ulkowy; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 218–219, nr 190; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Dirschau, obwody dworskie, poz. 76; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 767 (s. 29), nr 1502 (s. 171); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 78; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 20–21; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 34–35; „Landwirtschaftliches Güter-Adreßbuch der Provinz Grenzmark Posen-Westpreußen sowie Freistaat Danzig und Ostpr. Reg.-Bezirk Marienwerder”, wyd. 3, Leipzig 1922, s. 54; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.