Unichowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Unichowie leżał na wzniesieniu w północnej części wsi, po północnej stronie drogi głównej. Karta cmentarza z 30 czerwca 2008 roku opisuje go słowami: „Teren zdewastowany, granice czytelne dzięki zachowanej zieleni wysokiej”. W 2008 roku zachowało się pięć nagrobków z dwudziestego wieku, fragmenty kamiennego muru ogrodzeniowego oraz starodrzew złożony z dębów, klonów i lip, a najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1940 roku.

Unichowo, po niemiecku Wundichow, leży w gminie Czarna Dąbrówka, dziś w powiecie bytowskim; przed 1945 rokiem należało do powiatu słupskiego w rejencji koszalińskiej. W 1376 roku Jaskow Pirch otrzymał Unichowo w lenno wraz z Klein Nossin i Gaffert, a ród von Pirch posiadał wieś do 1856 roku, gdy kupił ją Adalbert von der Marwitz. Unichowo było siedzibą okręgu urzędowego, do którego należały także Gaffert i Klein Nossin.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Unichowo miało nauczyciela i 13 ognisk (domostw) i należało do parafii w Budowie. Do Unichowa należał wtedy folwark Kartke i leśniczówka Silkenkathen. Według Brüggemanna właścicielowi wsi przysługiwało prawo współpatronatu nad kościołem budowskim. Wykaz dóbr parafii budowskiej u Ernsta Müllera obejmuje Budowo A i B, Gaffert, Wundichow — czyli Unichowo — Nippoglense, Groß- i Klein-Gansen oraz Muttrin. Prawo powoływania duchownego dzierżyli wspólnie właściciele dóbr parafialnych: gdy 2 listopada 1799 roku powoływano na probostwo do Budowa Georga Gotthilfa Jakoba Homanna, którego Müller nazywa bardzo pilnym i uczonym botanikiem, wśród wzywających byli Zitzewitzowie, Hans Felix von Pirch na Poganicach i Gaffert oraz Kaspar Heinrich von Zitzewitz jako pełnomocnik na Unichowie.

Chrzcielnicę z misą ufundowała budowskiemu kościołowi w 1886 roku rodzina von der Marwitz z Unichowa.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął wieś w dwóch pozycjach. Gmina wiejska liczyła 159 mieszkańców, wśród nich 145 ewangelików i 14 osób innych wyznań chrześcijańskich. W obwodzie dworskim mieszkało 202 ewangelików.

Karl-Heinz Pagel podaje, że we wsi uczyli nauczyciele Schmidt i Häcker. Stał tu pomnik poległych. Armia Czerwona wkroczyła do wsi w marcu 1945 roku. Mieszkańców wywieziono za Odrę do środkowych i zachodnich Niemiec, we wsi pozostało pięcioro. Później odnaleziono 134 dawnych mieszkańców w RFN i 106 w NRD. Straty wyniosły 15 poległych, 10 zmarłych cywilów i 33 zaginionych.

Po 1945 roku ewangelicy, którzy zostali, przenieśli życie nabożeństwowe do Motarzyna i Unichowa. W 1957 roku powstał tu filiał zboru motarzyńskiego, obejmujący około pięćdziesięciu osób. Nabożeństwa odprawiano w domach prywatnych — w Unichowie u rodzin Schultzów i Chrzanów — w latach 1962–1968, z posługą księdza Eryka Smoleńskiego. W 1968 roku wspólnota unichowska liczyła około dwudziestu luteranów.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1019; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku 11/2022; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Budow, s. 67–68; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Stolp, s. 170–171, pozycje 25 i 59, s. 176–177, pozycja 152, i s. 184–185, pozycja 329; Zbiór położeń cmentarzy Marka Drzewieckiego; Messtischblatt 1:25 000, arkusze zbioru Mapy historyczne Pomorza; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasła Wundichow (s. 1034–1038), Budow (s. 417–418) i Klein Nossin (s. 619); karta cmentarza w Unichowie, oprac. M. Palacz, 2008 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1019.