Uśnice — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki Uśnic pochodzi z XIX wieku i zajmuje wieloboczną działkę, wydłużoną nieco na osi wschód–zachód, o powierzchni około 0,38 hektara. Uśnice, po niemiecku Groß Usznitz, leżą w gminie Sztum. Drzewostan zachował się częściowo — obok starszych drzew rośnie wiele młodych, samosiewów i krzewów. Nagrobki, wykonane głównie z lastryka i betonu, przetrwały szczątkowo i są mocno zdewastowane. W gminnej ewidencji zabytków cmentarz figuruje pod pozycją 213, na działce 283 w obrębie Uśnice.

Bernhard Schmid wylicza Usznitz obok Barlewic i Laase wśród folwarków wójta sztumskiego, które w 1565 roku pozostawały trzema folwarkami starostwa; śladów budowlanych po tamtym dworze nie ma. Sztumscy ewangelicy otrzymali przywilej religijny od króla Zygmunta Augusta 27 czerwca 1570 roku. Księga pamiątkowa powiatu sztumskiego z 1975 roku wymienia Uśnice wśród osad, z których luteranie z Niderlandów, osiedleni na nizinie nadwiślańskiej, zasilili po 1570 roku gminę ewangelicką w Sztumie. Najpierw odprawiali nabożeństwa w szpitalnym kościele Świętego Ducha, do 1599 roku, gdy trzeba go było oddać katolikom; potem w ratuszu, a po jego pożarze w 1683 roku — w domu przy rynku, podarowanym przez Petera Moggego, wówczas pisarza starościńskiego, a później burmistrza.

Ksiądz Jan Wiśniewski przytacza zapis z akt wizytacji katolickiej z 27 lipca 1786 roku, według którego w Uśnicach, zapisanych tam jako Gross Luznitz, pracował wtedy nauczyciel protestancki. W 1796 roku i ten dom rozebrano jako grożący zawaleniem, a nabożeństwa przeniesiono do szkoły i do domów prywatnych. Kościół na sztumskim rynku, pod patronatem magistratu, wzniesiono jako murowany, z wieżą, w stylu romańskim i poświęcono 18 października 1818 roku. W kościele były dwa dzwony i ołtarz złączony z amboną, a organy o szesnastu głosach zbudowano w 1876 roku.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Groß Usznitz jako wieś. Notował tu 22 domy mieszkalne i 160 mieszkańców, w tym 61 ewangelików, 87 katolików i 12 osób innych wyznań. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Sztumie; miejscowość miała własny okręg szkolny. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 104 mieszkańców: 51 katolików, 45 ewangelików, 7 innych chrześcijan i jedną osobę wyznania mojżeszowego. Pod koniec XIX wieku parafia liczyła około 4600 dusz. Jej księgi metrykalne Max Bär notuje od 1691 roku, a księgi zmarłych — od 1719 roku.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Volkszählung vom 1. Dezember 1885, powiat Stuhm, strona 68, pozycja 17; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Stuhm, s. 519–520; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, pozycja 166; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Stuhm”, Danzig 1909, s. 7–8; Program opieki nad zabytkami miasta i gminy Sztum 2016–2020; gminna i wojewódzka ewidencja zabytków; „Der Kreis Stuhm. Ein westpreußisches Heimatbuch”, wyd. Heimatkreis Stuhm, 1975, s. 143, 244–245; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 202–203; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 75.