Ustka — cmentarz ewangelicki

Ustka (po niemiecku Stolpmünde) leżała do 1945 roku w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze, u ujścia Słupi do Bałtyku. Ustka miała też nazwę kaszubską. Franz Tetzner przytacza wykaz Hilferdinga, według którego Kaszubi nazywali ją Usce, Koszalin — Koszaleno, Gdańsk — Dgunsk albo Udgunsk, Darłowo — Rawud, Sławno — Slawno, a Dębinę — Szano.

W 1784 roku Ustka była osadą targową (Flecken) dwie mile na północ od Słupska, na wschodnim brzegu Słupi przy jej ujściu, gdzie rzeka tworzyła „einen wenig brauchbaren Hafen” — mało użyteczny port. Mieszkali tu głównie szyprowie i marynarze, którzy obok żeglugi łowili łososie; osada miała własnego wójta, a domy były własnością mieszkańców, płacących kamlarii miejskiej roczny czynsz gruntowy. Liczyła 37 dymów, nie licząc kupieckich spichlerzy; była chata leśnika i dom szkolny, w którym mieszkał zakrystian, zarazem organista. Rola była piaszczysta i nieurodzajna. 1 sierpnia 1778 roku spłonęło 18 domów, wszystkie odbudowano.

Kościół był filią Zimowisk (Wintershagen).

Ustka była filią parafii Wintershagen (dziś Zimowiska-Grabno) w synodzie słupskim miejskim. Do parafii należały także Strickershagen, Nesekow, Grasbruch, Silberberg i Karlshof, a patronat sprawowali właściciel dóbr Wintershagen i magistrat Słupska. W tutejszym kościele wisiał portret pastora Christiana Steinhauera z 1674 roku. Dokumentem z 7 i 14 października 1909 roku siedzibę parafii przeniesiono z Wintershagen do Ustki, ze skutkiem od 1 października tego roku.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył w miejscowości 1934 ewangelików, 21 katolików, 5 innych chrześcijan i 12 Żydów (strona 174, pozycja 128). Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Wintershagen-Stolpmünde, z siedzibą w Ustce, 5000 dusz: 4000 w Ustce i 1000 w Wintershagen. Pastorem był Martin Simon. W 1940 roku parafia liczyła 5157 wiernych, w tym 4277 w Ustce.

W 1925 roku mieszkało w Ustce 80 katolików (2,1 procent), a ewangelicy stanowili około 97,6 procent mieszkańców.

Pierwszy cmentarz Ustki rozciągał się wokół kościoła świętego Mikołaja, w miejscu zwanym dziś Zaułkiem Bosmańskim przy ulicy Marynarki Polskiej. W Ustce stary cmentarz przy kościele miał kształt owalu i był nieco wyniesiony ponad otoczenie; monografia cmentarzy powiatu słupskiego datuje przeniesienie pochówków na lata osiemdziesiąte XIX wieku. W latach osiemdziesiątych XIX wieku uznano, że rosnącemu portowi nie wystarcza, i postanowiono jednocześnie wznieść nowy kościół oraz założyć większą nekropolię. Na ówczesnych peryferiach Ustki firma miejscowego cieśli Franza Draheima postawiła w latach 1885–1888 duży, murowany kościół neogotycki; pochówki przeniesiono w jego sąsiedztwo. Nowy kościół poświęcono 10 lipca 1888 roku, a rozbiórkę starego, szachulcowego kościoła świętego Jana Chrzciciela i świętego Mikołaja rozpoczęto 20 marca 1889 roku.

Dawny kościół parafialny, murowany i neogotycki, służy dziś rzymskokatolickiej parafii Najświętszego Zbawiciela.

Po 1945 roku przedwojenne groby luterańskie w większości uszanowano; nagrobki z okresu nazistowskiego zdewastowano, a w drugiej połowie lat siedemdziesiątych usunięto je odgórną decyzją. Cmentarz pozostał czynny i jest dziś komunalny. Z dawnej architektury zachowały się ceglana kaplica oraz brama wejściowa o ceglanych słupkach i żeliwnych, ażurowych skrzydłach; niemal bez zmian przetrwał zaprojektowany układ alejek. W wyniku ciągłości pochówków utrzymano część starodrzewu i pozostawiono lub powtórnie wykorzystano część pomników nagrobnych.

Według stanu z 1994 roku najstarsza inskrypcja na cmentarzu pochodziła z 1917 roku.

Źródła: pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, część II (rejencja koszalińska), Stettin 1912, hasło Wintershagen, s. 484–485; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 218–219; F. Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899, s. 11; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Stolpmünde, s. 963–964; J. Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 6-7-8 (282)/2026, s. 10–14; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929–930; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 177.