Ustka — kościół ewangelicki

Kościół w Ustce (po niemiecku Stolpmünde) — neogotycka Erlöserkirche z czerwonej cegły — jest czynny; od 1945 roku użytkują go katolicy jako kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszego Zbawiciela. Wpisano go do rejestru zabytków pod numerem A-1407 (30 sierpnia 1993 roku).

Ustka, portowe miasto u ujścia Słupi, leżała przed 1945 rokiem w powiecie słupskim (Kreis Stolp), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Jej pierwszy kościół, pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela i świętego Mikołaja, konsekrowano w 1356 roku jako filię parafii w Wintershagen.

Według Ernsta Müllera w kościele w Ustce wisiał portret pastora Christiana Steinhauera z 1674 roku; Steinhauer prowadził w latach 1670–1692 parafię w Zimowiskach (Wintershagen), której filią była Ustka.

Ustka miała w 1784 roku — jak zapisał opis Pomorza — „należący do synodu słupskiego i pięknie ozdobiony kościół, będący filią parafii w Wintershagen”. Wśród trzydziestu siedmiu palenisk osady, nie licząc kupieckich spichlerzy, był też dom szkolny, „w którym mieszka kościelny, będący zarazem organistą”. Mieszkali tu szyprowie i marynarze, a obok żeglugi żyło się z połowu łososia. Osada miała wtedy własnego wójta, a domy były własnością mieszkańców, płacących kamlarii miejskiej roczny czynsz gruntowy. Rola była piaszczysta i nieurodzajna, a port przy ujściu Słupi Brüggemann nazywa „einen wenig brauchbaren Hafen” — mało użytecznym. 1 sierpnia 1778 roku spłonęło 18 domów; wszystkie odbudowano.

W latach osiemdziesiątych XIX wieku uznano, że dawny kościół i otaczający go cmentarz nie wystarczają, i postanowiono jednocześnie wznieść większą świątynię i założyć rozleglejszą nekropolię. Budowę rozpoczęto od wmurowania kamienia węgielnego 18 maja 1885 roku; prowadził ją warsztat usteckiego mistrza budowlanego Franza Draheima (monografia cmentarzy nazywa go cieślą), a poświęcenie odbyło się 10 lipca 1888 roku. Nowy kościół mieścił około 800 osób; Karl-Heinz Pagel podaje 720 miejsc siedzących. Stary, szachulcowy kościółek rozbierano od 1889 roku. Organy zbudował Christian Friedrich Völkner z pobliskiego Duninowa — instrument dwumanuałowy, dwudziestogłosowy, o prospekcie neogotyckim, jedna z nielicznych zachowanych prac tej wytwórni. Instrument remontowano w 1970, 1996 i 2013 roku.

Do nowego kościoła w Ustce przeniesiono część wyposażenia starego; w wieży stał ponadnaturalnej wielkości drewniany krucyfiks obciągnięty płótnem, z datą 1752. Zachowały się też XVII- i XVIII-wieczne rzeźby z dawnego kościoła: olbrzymi anioł chrzcielny, Dawid z harfą i figury aniołów. Zachował się również dawny barokowy ołtarz, w którego części środkowej mieściła się ambona, z Ostatnią Wieczerzą w predelli. W kościele były dwa mosiężne świeczniki: jeden podarował szyper Davidt Peter z żoną, drugi nosi datę 1707. W kościele był model statku w szklanej gablocie, podarowany w 1682 roku przez szypra Mathiasa Brandta, a drugi model wisiał swobodnie we wnętrzu. Inwentarz wymienia też dwa proste lichtarze z mosiądzu czerwonego i cynową misę do stołu chrzcielnego z imieniem ofiarodawcy i datą 1773.

Pierwszy ustecki cmentarz leżał wokół dawnego kościoła świętego Mikołaja, w miejscu zwanym dziś Zaułkiem Bosmańskim, na owalnym, lekko wyniesionym terenie. Przy budowie nowej świątyni stary cmentarz przeniesiono w jej sąsiedztwo. Na mapie z końca XIX wieku zaznaczono go jako założenie sześciokwaterowe, z niezagospodarowaną kwaterą południowo-wschodnią i granicznymi nasadzeniami. Do dziś przetrwały ceglana kaplica oraz brama wejściowa o ceglanych słupkach i żeliwnych, ażurowych skrzydłach, a projektowany układ alejek zachował się niemal bez zmian.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom XII, 1892) Ustka, po niemiecku Stolpmünde, liczyła w 1885 roku 1974 mieszkańców, w tym 1945 ewangelików, 8 katolików, 3 dysydentów i 18 Żydów. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Ustce 1934 ewangelików, 21 katolików, 5 innych chrześcijan i 12 Żydów. Ustka była filią parafii ewangelickiej w Wintershagen; 1 października 1909 roku siedzibę parafii przeniesiono do Ustki. Parafię (Kirchspiel) Stolpmünde/Wintershagen tworzyły Nesekow, Stolpmünde, Strickershagen i Wintershagen.

W 1914 roku pastorem w Ustce był Krüger. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii Wintershagen-Stolpmünde, z siedzibą w Ustce, 5000 dusz: 4000 w Ustce i 1000 w Wintershagen. Pastorem był Martin Simon. Patronat w Wintershagen sprawowali pani von Uckermann z Groß Machmin, jedyna uprawniona do wyboru, i tajny radca dr Boenisch z Hohenhagen, a w Ustce magistrat Słupska.

Ewangelickie księgi metrykalne tej parafii przechowuje dziś Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: dwie księgi chrztów — z lat 1870–1897 (sygnatura 108) i 1898–1924 (109) — księgę ślubów z lat 1870–1909 (110), a także księgę komunikujących z lat 1900–1933 (111). Wszystkie są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je wyłącznie na miejscu, w Koszalinie. Tom ksiąg metrykalnych tej parafii z lat 1860–1936 przechowuje dziś Archiwum Państwowe w Szczecinie w zbiorze ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii (zespół 65/44/0); jego skany są dostępne w serwisie Szukaj w Archiwach.

Według zestawienia ksiąg kościelnych Pomorza Tylnego, ogłoszonego w 1938 roku przez A. von Livoniusa (parafia figuruje w nim jako Stolpmünde mit Wintershagen), zapisy chrztów, ślubów i zgonów w tutejszych księgach zaczynały się w 1655 roku.

Po wysiedleniu ludności niemieckiej świątynię przejęli katolicy; konsekracji dokonał biskup Tadeusz Werno 11 kwietnia 1999 roku. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 15 lipca 1945 roku, a parafię erygowano 1 czerwca 1951 roku. Józef Szymański przytacza list księdza Jana Ziei z 6 września 1945 roku, według którego przy kościele poewangelickim w Ustce osiadł ksiądz Jan Mucharski z diecezji lubelskiej. Dekret z 24 sierpnia 1990 roku, tworzący parafię Najświętszej Maryi Panny Gwiazdy Morza, wyznaczył jej tymczasowo jako kościół parafialny kościół Najświętszego Zbawiciela, do czasu zbudowania kaplicy.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Ujść”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 484–485; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 98, 99; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 128; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 929–930; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, 1989, hasło Stolpmünde; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespół 65/44/0 „Zbiór ewangelickich ksiąg metrykalnych z Pomorza i Nowej Marchii”, skany w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 11 (252)/2023, s. 16; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 355; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 929–930, 1016; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1990, nr 8, s. 286–287; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 177; J. Szymański, „Tworzenie struktur parafialnych i życia religijnego w Słupsku w latach 1945–1948”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 112, 2019, s. 403; A. von Livonius, „Hinterpommersche Kirchenbücher und andere Quellen der Sippenforschung”, „Ostpommersche Heimat” 1938, nr 3.