Waćmierek — cmentarz ewangelicki

Waćmierek, po niemiecku Klein Watzmirs (spotyka się też formy Klein Watzmiers i Waćmerek), to niewielka wieś kociewska nad jeziorem Waćmierek, dziś w sołectwie Gniszewo, w gminie Tczew, w powiecie tczewskim. Wojewódzka ewidencja zabytków obejmuje tu cmentarz ewangelicki, a obok niego dwór, dziś budynek mieszkalny pod numerami 7a i 7b, na działce 315/16 w obrębie Swarożyn. Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920–1939 znalazła się w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim, w pasie nazywanym wtedy „korytarzem”, a w latach 1939–1945 pod okupacją niemiecką, w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Wielki i Mały Waćmierz (Groß i Klein Watzmirs) należały do Joanny z Gralewskich, żony Stanisława Konarskiego, a po dziale z 1759 roku do ich syna Ignacego Konarskiego. Od 1783 roku dobra należały do jego córki Heleny, zamężnej za Dominikiem Piwnickim, a od 1791 roku do ich dzieci. W wykazie wasali z lat 1774–1775 oba Waćmierze figurują wśród dóbr 47-letniego Ignacego Konarskiego ze Szpęgawska.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku nie opisywał Klein Watzmirs osobno, lecz odsyłał do hasła Groß Watzmirs (majątek rycerski). Dla obu razem podawał 19 budynków mieszkalnych i 435 mieszkańców, w tym 186 ewangelików i 249 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Tczewie; katolicy — do parafii w Subkowach; dzieci należały do okręgu szkolnego w Waćmierzu. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmował Klein Watzmirs jako obwód dworski: 142 mieszkańców, wśród nich 62 ewangelików i 80 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Tczewie, katolicy do parafii w Subkowach.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 147 mieszkańców, z czego 66 osób podało niemiecki jako język ojczysty — 59 ewangelików i siedmiu katolików. W tym spisie polski jako język ojczysty podało 81 osób; wśród nich nie było ani jednego ewangelika. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, zastał we wsi 146 mieszkańców w dziesięciu domach: 81 rzymskich katolików i 65 ewangelików; narodowość polską podało 85 osób, niemiecką 61.

Wielki i Mały Waćmierz (razem ponad 1100 hektarów, gorzelnia) należały w 1891 i 1903 roku do Roberta von Kriesa; zarządcą był wtedy nadleśniczy G. von Kries. Od co najmniej 1909 roku właścicielem był Georg von Kries, wymieniony w 1923 roku, a w 1928 roku Waćmierz miała Gertruda Kries. W 1926 roku 200 hektarów majątku Georga von Kriesa wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1930 roku państwo przymusowo wykupiło je od Gertrudy Kries; w 1938 roku do wykazu wpisano kolejne 435 hektarów.

Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku opisuje stan cmentarza słowami: „Tylko jeden nagrobek z napisem do odczytania. Pozostałe zdewastowane. Mur rozwalony”. Cmentarz o powierzchni dwóch i pół ara leżał wtedy pośrodku lasu, na koronie skarpy, i był obwiedziony ozdobnym murem z cegły z połowy dziewiętnastego wieku. Na cmentarzu zachowały się trzy nagrobki wolnostojące i sześć mogił ziemnych, a najstarszy czytelny nagrobek pochodził z 1866 roku. Z dawnego założenia pozostały również trzy świerki o pniach grubości od stu do stu trzydziestu centymetrów.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Swarożyn (Swaroschin) i podaje tu 59 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tczewski, gmina Tczew, pozycje 278 i 279; Dawny Tczew — Cmentarze; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Dirschau, s. 30–31, pozycja 51; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, spis z 1 grudnia 1910 roku, zeszyt II: rejencja gdańska, s. 18, pozycja 50; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 56; karta cmentarza w Waćmierku, oprac. G. Olszewska, S. Grochowski, Z. Grochowska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 254 (s. 10), nr 1220 (s. 91); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 224, pozycje 261 i 260; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 78; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 16–17; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 42; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 250; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1938 nr 9 poz. 56, pozycja 101; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1931, nr 1; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1236; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.