Wałdowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Wałdowie leży osobno — w lesie na północ od zwartej zabudowy wsi. Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje go na połowę XIX wieku, gminna ewidencja zabytków na pierwszą połowę tego stulecia. Jest nieczynny i figuruje w ewidencji zabytków; do rejestru nie został wpisany. We wsi jest drugi cmentarz, przykościelny — rzymskokatolicki, z pierwszej połowy XX wieku, ujęty w ewidencji jako osobny obiekt.

Karta cmentarza z 30 września 1993 roku ocenia jego stan słowami: „liczne nagrobki częściowo zniszczone, drzewostan wycięty”. Cmentarz leżał około stu metrów na zachód od szosy z Czarnicy, na równym terenie na wzgórzu otoczonym lasem, nie miał ogrodzenia ani bramy, a układ był dwukwaterowy i regularny. Zachowało się wtedy około pięćdziesięciu nagrobków wolno stojących i siedem mogił, przy czym najstarsze nagrobki pochodziły z 1894 i 1895 roku; z drzew pozostały dwa dęby, dwa świerki i sosna w dobrym stanie.

Wałdowo, po niemiecku Waldow, leżało w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej, a dziś należy do gminy Miastko w powiecie bytowskim. Kościół parafialny — szachulcowa świątynia z 1716 roku — stoi do dziś. Po 1945 roku przejął go Kościół rzymskokatolicki; świątynia nosi dziś wezwanie świętego Stanisława Kostki. Do rejestru zabytków wpisano go 23 marca 1960 roku pod numerem A-165.

Inwentarz zabytków z 1934 roku podaje, że parafię założono w 1635 roku, a patronat sprawowali właściciele okolicznych dóbr. Życiorysy dwóch tutejszych duchownych Ernst Müller podaje przy ich późniejszych parafiach, Lupow i Dammen: Jakob Nigrinus, zwany też Schwartzem, był pastorem w Waldow od około 1630 roku i w 1634 roku przeszedł do Łupawy (w haśle Waldow: lata 1630–1635). Wilhelm Max Carol Hildebrandt (tak w jego biogramie; w wykazie pastorów Waldow: Max Wilhelm Karl) został tu ordynowany 8 grudnia 1889 roku i odszedł 1 kwietnia 1893 roku; jego następcą był od czerwca 1893 roku pastor Louis Diederichs.

Müller ma w swojej księdze hasło Waldow w synodzie miasteckim (Rummelsburg) i wymienia Nigrinusa jako trzeciego tutejszego pastora, po Jakobie Blömkem i Davidzie Zelacku; rok 1635, który inwentarz podaje jako datę założenia parafii, jest u niego rokiem spisania matrykuły kościelnej, gdy urząd obejmował Johann Lassenius.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Wałdowie, po niemiecku Waldow, mieszkali pastor i kościelny i był tam dom dla wdowy po pastorze. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Wałdowo w dwóch rubrykach: w gminie wiejskiej naliczono 112 ewangelików i dwóch katolików (strona 162, pozycja 48), w obwodzie dworskim 388 ewangelików, siedmiu katolików i pięciu Żydów (strona 168, pozycja 121).

Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu. W tym spisie parafię w Wałdowie podano przy jedenastu gminach wiejskich i obwodach dworskich powiatu — obok samej wsi także przy Gloddow, Grünwalde (dzisiejszych Rolach), Kremerbruch, Ponickel, Reinwasser, Saaben i Scharnitz; Wałdowo, Gloddow i Reinwasser występują w nim dwukrotnie, jako gmina wiejska i jako obwód dworski. Dokumentem z 5 kwietnia 1908 roku z części parafii w Wałdowie i części parafii w Tuchomiu utworzono samodzielną gminę kościelną w Kramarzynach; nowa gmina pozostała pod tutejszym urzędem parafialnym.

W 1924 roku gmina kościelna w Wałdowie liczyła około 2600 dusz, a połączona z nią gmina kościelna w Kramarzynach — około 800. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3500 dusz i gminę kościelną w Kramarzynach, oddaloną o 6,3 kilometra; urząd pastora był wtedy nieobsadzony.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat Rummelsburg, s. 162–169; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 404–406 (hasło Waldow), 493 (hasło Dammen) i 502 (hasło Lupow); J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III, Stettin 1934, s. 124; „Verzeichnis der evangelischen Pfarrstellen und Geistlichen etc. der Provinz Pommern”, 1924; karta cmentarza w Wałdowie, oprac. H. Grecki, 1993 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 145.