Wałdowo — kościół ewangelicki (Waldow)

Wałdowo, po niemiecku Waldow, leży nad Wieprzą w gminie Miastko. Przed 1945 rokiem należało do powiatu miasteckiego (Kreis Rummelsburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Zachowany kościół, o konstrukcji szachulcowej, wzniesiono w 1716 roku; stoi w północnej części wsi, na wzgórzu w zakolu rzeki. Z barokowego wyposażenia z 1717 roku przetrwały ołtarz i ambona — pierwotnie połączone w ołtarz kazalnicowy, rozdzielone przy przebudowie w 1957 roku — oraz chrzcielnica i konfesjonał. Z dwóch dzwonów jeden odlano w 1862 roku, drugi zaś, sprowadzony ze Świeszyna, nosi według karty Narodowego Instytutu Dziedzictwa datę 1625 (podawana bywa też data 1626).

Kościół wpisano do rejestru zabytków w 1960 roku pod numerem A-165.

Wieś lokowano wkrótce po 1558 roku jako ośrodek południowej części dóbr von Puttkamerów i wtedy też stała się siedzibą parafii ewangelickiej, do której należały między innymi Reinwasser, Gründen, Scharnitz i Schidlitz oraz Waldow Ziegelei i Waldower Mühle. Kreplin poświadcza tu kościół przed 1590 rokiem i parafię w 1635 roku; inwentarz zabytków z 1934 roku podaje rok 1635 jako datę założenia parafii, a Müller wymienia tutejszych pastorów przed tym rokiem. Ernst Müller wymienia wśród tutejszych pastorów Jakoba Nigrinusa, zwanego też Schwartzem, który służył tu od około 1630 roku, a potem przeszedł do Łupawy — w haśle wałdowskim Müller datuje jego urzędowanie na lata 1630–1635, a w łupawskim — jego przejście na 1634 rok.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku w Wałdowie, po niemiecku Waldow, mieszkali pastor i kościelny, był też dom dla wdowy po pastorze; kościół parafialny (macierzysty) stał pod patronatem właścicieli wsi należących do parafii, a przypisane były do niego Piaszczyna (Reinwasser), Żabno (Saaben), Głodowo (Gloddow), Scharnitz, Wustrow, Role (Grünwalde), Ponickel oraz folwark Fließhof należący do majątku Trzcinno.

Według inwentarza Juliusa Kohtego z 1934 roku kościół stoi na stromym wzgórzu, od zachodu i północy opasanym porośniętym bukami wąwozem, którym płynie biorąca tu początek Wieprza (Wipper). Datę budowy, 1716 rok, poświadczają chronogram w napisie nad drzwiami południowymi i data na chorągiewce; nad stroną zachodnią wznosi się kwadratowa sygnaturka ze smukłym, ośmiobocznym, krytym gontem hełmem. Około 1863 roku wstawiono emporę biegnącą wokół wnętrza, ołtarz i ambonę złożono w ambonę ołtarzową, a wejście południowe zamknięto i urządzono w nim miejsce dla pastora, obudowane starymi płycinami.

14 lutego 1871 roku konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski (Alt Kolziglow) i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka.

Spis z 2 grudnia 1895 roku naliczył w Wałdowie 112 ewangelików i dwóch katolików. W należącym do tej samej parafii Reinwasser mieszkało według tego spisu 198 osób wyznania ewangelickiego w gminie wiejskiej i 506 w obwodzie dworskim, a w Kremerbruchu 431 ewangelików i 38 katolików. Benedykt Reszka przytacza dokument, z którego wynika, że sześć rodzin, razem 29 osób, mieszkających na wybudowaniu Piaszczyny, należało do Wałdowa, oddalonego o około osiem kilometrów od Brzeźna Szlacheckiego.

Gminę kościelną w Kramarzynach wydzielono 5 kwietnia 1908 roku z dwóch parafii: z Wałdowa przeszli do niej ewangelicy obszaru dworskiego Kramarzyny, z Tuchomia — ewangelicy folwarków Groß i Klein Birkhof oraz gminy Lonken. Nowa gmina pozostała pod tutejszym urzędem parafialnym. W listopadzie 1913 roku pastor Louis Diederichs z Wałdowa otrzymał Order Orła Czerwonego czwartej klasy.

Kalusche zapisał na początku XX wieku miejscowe podanie: na pobliskim wzgórzu Pollacksberg stał w dawnych czasach kościół katolicki. Gdy w Wałdowie zbudowano kościół ewangelicki, dzwony z tamtej świątyni próbowano przewieźć do nowej, lecz na granicy wsi same zleciały z wozu i zatonęły w jeziorku Gottbörs u stóp wzgórza; miało być stamtąd słychać ich bicie.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3500 dusz i gminę kościelną w Kramarzynach, oddaloną o 6,3 kilometra. Głosy patronatu dzieliły się na piętnaście części: po trzy mieli właściciele Reinwasser oraz właściciele Grünwalde i Ponickel razem, jedną właściciele Scharnitz, a osiem władze kościelne. Urząd pastora był wtedy nieobsadzony. W 1939 roku wieś liczyła 560 mieszkańców w 129 gospodarstwach.

W 1945 roku toczyły się tu ciężkie walki, a ludność niemiecką wysiedlono. Kościół poświęcono jako rzymskokatolicki 11 października 1957 roku, nadając mu wezwanie świętego Stanisława Kostki; w tym samym roku dostawiono zakrystię i kruchtę, zmieniono okna i zmodernizowano wnętrze. Od 2002 roku jest to kościół filialny parafii w Piaszczynie.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wałdowo miało stać się siedzibą parafii wkrótce po 1558 roku, a inwentarz z 1934 roku podaje jako datę założenia parafii rok 1635. Według inwentarza Kohtego ołtarz i ambonę złożono w ambonę ołtarzową około 1863 roku, a w opisie wyposażenia z 1717 roku są one określone jako pierwotnie połączone w ołtarz kazalnicowy.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 812; J. Kohte, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. III, Stettin 1934, s. 124; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl, oprac. B. Dygulska, 2014); wykaz gmin prowincji Pomorze według spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku, strona 162, pozycje 34, 36 i 48, strona 164, pozycja 85, oraz strona 166, pozycja 105; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 186; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 404–405 i 502; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; W. Kalusche, „Heimatskunde des Kreises Rummelsburg in Pommern”, Rummelsburg: Otto Hasert, [po 1910]; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, hasło Kołczygłowy, s. 99; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 145; „Deutsche Zeitung” (Berlin), 8 listopada 1913 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).