Wandowo — cmentarz ewangelicki

Wandowo, po niemiecku Wandau, leży w gminie Gardeja, w powiecie kwidzyńskim. Cmentarz ewangelicki zajmuje wzniesienie na zachodnim krańcu wsi, po północnej stronie drogi do Krzykosów, na działce numer 64. Gminny program opieki nad zabytkami gminy Gardeja na lata 2020–2023 wymienia nieczynny cmentarz ewangelicki z pierwszej połowy XIX wieku, położony na zachodnim krańcu wsi, na wzniesieniu po północnej stronie drogi do Krzykos. W programie cmentarz jest opisany jako czytelny w terenie, zarośnięty, zaniedbany i zachowany szczątkowo.

Słownik geograficzny podaje, że w dokumencie z 1396 roku wieś zapisano jako Wandofen, i dodaje, że założył ją zapewne Jan Stango. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku Słownik geograficzny (tom z 1892 roku) opisywał Wandowo, po niemiecku Wandau, jako wieś wraz z wybudowaniami w powiecie kwidzyńskim. Hasło przywołuje też topografię Goldbecka z 1789 roku, w której Wandowo figuruje jako wieś szlachecka licząca 21 dymów.

Wieś obejmowała 326 hektarów, z tego 274 hektary roli ornej, 29 hektarów łąk i cztery hektary lasu; w 1885 roku stały tu 52 domy i liczono 64 dymy. Na miejscu działały agentura pocztowa i szkoła ewangelicka, a stacją pocztową była Nowa Wioska.

Kościół w Trumiejach pochodzi z czasów katolickich i mówiono, że stał tu wcześniej klasztor. Jest to budowla orientowana, wzniesiona w stylu gotyckim, murowana z kamienia, z kamienną wieżą, której hełm przebudowano w 1873 roku. Duchownych w Trumiejach wymienia się od 1554 roku, kiedy na synodzie w Salfeld podpisał się Laurentius Cratowianus jako „Pastor Tromnaviensis”. Przy czterech pierwszych nie wiadomo, czy urzędowali w Trumiejach Wielkich, czy w Małych, bo źródła zapisują ich tylko jako duchownych „z Tromnau”. Od 24 lutego 1792 roku kościół pozostawał pod patronatem dworskim. Dwa dzwony pochodzą z 1845 roku, wnętrze odnowiono w 1851 roku, a ołtarz zdobi przedstawienie Ecce homo.

W 1854 roku stary pozytyw, używany od 1665 roku, zastąpiono siedmiogłosowymi organami kupionymi w Gardei. Zachowały się trzy płyty nagrobne: Anny Magdaleny von Gablenz z 1700 roku oraz dwie z 1616 roku — Johanna von Kospotha i jego żony Kathariny z domu von Lehwald, a także Ahasverusa von Brandta i Kathariny z domu von Polenz.

Drugi kościół parafii, w Neudörfchen, ufundował w 1624 roku Wolff Friedrich, baron zu Heydeck, dziedzic na Neuhofie, Cremitten i Neudörfchen. Według spisu duchownych Rhesy z 1834 roku do 1669 roku był filią Trumiejek (Klein Tromnau), potem miał własnego duchownego, a od 1813 roku był filią Trumiej. Kronika Harnocha z 1890 roku, która powołuje się w tym miejscu na Rhesę, podaje, że do 1669 roku kościół był filią Trumiej. Dzisiejszą świątynię wzniesiono tam w 1845 roku, wieżę w 1849. Nabożeństwo odprawiano w Neudörfchen co trzecią niedzielę, a do 1778 roku także po polsku.

W źródłach nie znaleziono kościoła we wsi. Ewangelicy należeli do parafii w Trumiejach, po niemiecku Groß Tromnau, katolicy — do Szynwałdu (Groß Schönwalde). W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Wandau jako wieś. Notował tu 46 domów mieszkalnych i 324 mieszkańców, w tym 322 ewangelików i dwóch katolików. Ewangelicy należeli do parafii Groß Tromnau; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 302 mieszkańców — 298 ewangelików i czterech katolików. Miejscowa szkoła ewangelicka figuruje w wykazie szkół parafii trumiejskiej, która razem z Neudörfchen liczyła 3915 dusz. W spisie z 1 grudnia 1910 roku ewangelików było 302, a katolik był jeden. W 1939 roku wieś należała do parafii ewangelickiej w Nowej Wiosce (Neudörfchen).

Kościół trumiejski, dziś filialny pod wezwaniem Chrystusa Króla, jest wpisany do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-264, decyzją z 9 grudnia 1961 roku.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) notuje, że od 1694 roku Wandau należało do kościoła w Groß Krebs, czyli w Rakowcu. Późniejsze źródła podane wyżej wiążą wieś z Trumiejami i Neudörfchen.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Neudörfchen i podaje tu 268 ewangelików.

Źródła: Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja, pozycja 375; wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom XII, hasło Wandowo; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, Kreis Marienwerder, s. 80, pozycja 116; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), pozycja 103; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 520–521; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 9–10 i 14–15; D. Lange, „Geographisches Ortsregister Ostpreußen”, 2005, karta miejscowości Wandau w Bildarchiv Ostpreußen; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Gardeja na lata 2020–2023 (uchwała nr XXII/146/2020 z 28 października 2020 roku); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XII, hasło „Wandowo”; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 112–113; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 72; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 78.