Warcino — cmentarz ewangelicki

W parku pałacowym w Warcinie, na wzgórzu oddalonym o około 500 metrów na południowy wschód od pałacu — dawniej zwanym Kleiner Richtberg, dziś Wzgórzem Bismarcka — leży cmentarz rodowy von Bismarcków z pozostałościami kaplicy grobowej. Zachowały się ściany fundamentowe i fragmenty posadzki kaplicy, kamienne elementy dekoracyjne, a także trzy płyty nagrobne z obramieniami z girland kwiatowych i liści dębu oraz z płaskorzeźbami herbów rodowych. W miejscu kaplicy zaaranżowano lapidarium, a jej pozostałości stanowią główny element jego kompozycji. Kaplica grobowa należy do zespołu pałacowego wpisanego do rejestru zabytków pod numerem A-352.

Warcino, po niemiecku Varzin, leżało w ówczesnym powiecie miasteckim i od 1867 roku należało do rodziny von Bismarck, która w znacznej mierze nadała dzisiejszy kształt tutejszemu założeniu pałacowo-parkowemu. W 1879 roku właścicielem Varzina, liczącego 2344,40 hektara, był książę Otto von Bismarck, kanclerz Rzeszy, ale majątek dzierżawił Zutz, a działała w nim fabryka ścieru drzewnego.

Początek cmentarzowi dał w 1894 roku pochówek Johanny von Bismarck przy cieplarni przebudowanej na skromną kaplicę; w 1899 roku jej trumnę przeniesiono do Friedrichsruh. Lęborski „Heimat-Kalender” na 1936 rok podaje, że Johanna von Bismarck zmarła 27 listopada; pochowano ją w ciszy, w najwęższym gronie, w tymczasowej kaplicy grobowej, a pastor Schumann z Wussow mówił nad trumną na słowa z Księgi Rodzaju 24, 56: „Nie zatrzymujcie mnie, skoro Pan poszczęścił mojej podróży”.

Według depeszy z Warcina, przedrukowanej w „Hannoverscher Kurier” 30 listopada 1894 roku, katafalk ustawiono w gabinecie zmarłej księżnej i tam też odbyła się główna uroczystość, w obecności rodziny, profesora Schweningera, urzędników i leśników księcia oraz mieszkańców Warcina; potem sześciu leśniczych i sześciu inspektorów przeniosło trumnę do domu ogrodowego, gdzie złożono ją tymczasowo, a za trumną szedł książę, wsparty na ramieniu hrabiny Rantzau.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku ujął Warcino w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 411 ewangelików i jednego katolika, obszar dworski — 845 ewangelików, sześciu katolików i siedem osób wyznania mojżeszowego. Ewangelicy z obu części wsi należeli do parafii ewangelickiej w Wussow.

W latach 1905–1928 księgi adresowe podają jako właściciela Warcina hrabiego Nikolausa von Bismarcka; majątkiem kierowali zarządcy i nadleśniczy. W 1928 roku do Warcina należało 2423 hektary, w większości lasu, a Nikolaus von Bismarck miał też sąsiednie Osowo i Podgórze (Wussow, Wendisch Puddiger). W 1905 roku w miejscu cieplarni stanęła murowana kaplica grobowa, a przy jej wschodniej ścianie chowano członków rodziny: Wilhelma, zmarłego w 1901 roku, Nicolausa, zmarłego w 1940 roku, i Sybille, zmarłą w nocy z 5 na 6 marca 1945 roku. W latach pięćdziesiątych XX wieku kaplicę rozebrano, a grobowce splądrowano.

Źródła: Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 112; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern. Volkszählung vom 2. Dezember 1895, powiat miastecki; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; zmisiemwteczce.pl, „Warcino — mauzoleum Bismarcków”; koszalin.gosc.pl, „Groby Bismarcków w Warcinie”; „Heimat-Kalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1936, s. 79; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 132–133; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 152–153; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 162–163; „Parey's Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche”, t. „Pommern”, 1928, s. 287; „Hannoverscher Kurier” (Hannover), 30 listopada 1894 roku, s. 7 (obraz strony: Gottfried Wilhelm Leibniz Bibliothek, Deutsches Zeitungsportal).