Warszkowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Warszkowie (Warschkau) jest ujęty w gminnym programie opieki nad zabytkami. Gminny program odnotowuje na nim pierwotne granice zaznaczone starodrzewem, czytelny układ alejek i grobów, częściowo zachowane ogrodzenie oraz fragmenty nagrobków — niekiedy z elementami żeliwnych ogrodzeń. W 2007 roku teren uporządkowano i oznaczono tablicą z informacją historyczną.

Gminny program opieki nad zabytkami podaje, że wieś wzmiankowano po raz pierwszy w 1220 roku, gdy książę Świętopełk potwierdził jej wcześniejsze nadanie cystersom z Oliwy. Franz Schultz zaczyna jej dzieje od przywileju krzyżackiego: 11 grudnia 1404 roku komtur gdański Albrecht von Schwarzburg nadał Clausowi von Oste i Heinrichowi Breslau czterdzieści włók na prawie chełmińskim. W 1404 roku wieś zapisano jako Nuwerder, „po polsku Warschkau”; miejscowość była wówczas tożsama z Kniewem. Mieszkańcy trafili też do akt sądu ziemskiego województwa pomorskiego: wyrok z 1571 roku dotyczy zaniedbania przez nich granic. Atlas historyczny Prus Królewskich notuje Warszkowo w drugiej połowie XVI wieku jako pustkę królewską w parafii Krokowa.

W 1664 roku lustratorzy zapisali „Warzkowo” na czternastu włókach, w tym dwunastu gburskich; pięciu gburów trzymało po dwie włóki, a z pustych ról płacili Piotr Hintka i sołtys. Do wsi należał młyn o dwóch kołach, ćwierć mili od Piaśnicy, a niedaleko stał drugi, zwany Prynka.

W 1766 roku z Warszkowa przystąpiło do spowiedzi 29 katolików. W 1781 roku wizytacja naliczyła we wsi 48 katolików, z których 25 spowiadało się na Wielkanoc, i 44 niekatolików. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 116 mieszkańców: 82 luteranów i 34 katolików; luteranie należeli do parafii w Bolszewie (Bohlschau). Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Warszkowo jako królewską wieś chłopską z pięcioma gospodarstwami chłopskimi i 22 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 249, w tym 154 ewangelików i 95 katolików. Miejscowość miała własny okręg szkolny. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 237 mieszkańców: 116 ewangelików i 121 katolików, a tutejsi ewangelicy należeli wówczas nadal do parafii w Bolszewie.

W spisie z 1 grudnia 1890 roku wieś wraz z młynem liczyła 252 mieszkańców, w tym 129 ewangelików; Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, uznał 112 z nich za Niemców, a siedemnastu za Kaszubów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 209 mieszkańców i była przypisana do parafii ewangelickiej w Słuszewie, leżącym wtedy w powiecie lęborskim w prowincji Pomorze. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, odnotował tu 171 mieszkańców w 17 domach, w tym 147 katolików i dwudziestu czterech ewangelików. W spisie z 1921 roku narodowość polską podało 137 osób, niemiecką — trzydzieści cztery.

Źródła: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Wejherowo na lata 2018–2021 (bip.ugwejherowo.pl); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 184–185, nr 303; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Neustadt, s. 60, pozycja 53; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku), s. 38–39, pozycja 53; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 września 1921 roku), s. 68, pozycja 45; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 152 i 528; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 195, pozycja 380; „Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664”, wyd. J. Paczkowski, oprac. ks. A. Mańkowski, Fontes TNT 32, Toruń 1938, s. 123; „Atlas historyczny Polski. Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, red. T. Panecki, M. Słoń, cz. II: Komentarz. Indeksy, Warszawa 2021, s. 148; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 67; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), s. 136, księga G63a (1766); s. 244–245, księga G72 (wizytacja 1781).