Wdecki Młyn — cmentarz ewangelicki

W osadzie zachował się zniszczony cmentarz ewangelicki, datowany na przełom XIX i XX wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 252 wykazu gminy Lubichowo — bez datowania, bez opisu położenia i bez określenia wyznania.

Wdecki Młyn (po niemiecku Wdamühle) to osada młyńska nad Wdą, na północnym skraju Borów Tucholskich, w gminie Lubichowo. Do 1920 roku leżała w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), a w latach 1920–1939 w granicach Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dzieje sięgają XIV wieku, gdy stał tu folwark; od XV stulecia była własnością królewską w starostwie gniewskim. W drugiej połowie XIX wieku Słownik geograficzny (tom XIII) opisuje ją jako domenę fiskalną o powierzchni 111 hektarów, z czego 47 przypadało na rolę orną, a dwanaście na las. W tym samym haśle Słownik podaje, że osada leży wśród lasu, nad Czarną Wodą, która dzieli się tutaj na trzy odnogi, aby pędzić młyn, tartak i hamernię. W źródłach drukowanych nie znaleziono potwierdzenia, że w 1664 roku Albrecht Stanisław Radziwiłł wzniósł tu dwór z kaplicą domową.

W 1780 roku wizytacja biskupa Rybińskiego naliczyła w osadzie czternastu ewangelików i dziewięciu katolików. Spis z 1 grudnia 1885 roku wymienia ją jako „Wda, Mühle” na stronie 36, pod pozycją 124, w dziale obwodów dworskich powiatu starogardzkiego: 47 mieszkańców (29 mężczyzn i 18 kobiet), w tym 12 ewangelików i 35 katolików. W tym samym spisie zapisano pięć budynków mieszkalnych i dziesięć gospodarstw domowych. Ewangelicy należeli do parafii w Skórczu — tak brzmi kolumna parafialna tego wiersza. Parafię katolicką spis z 1885 roku wskazuje w Pączewie, a Słownik geograficzny w Czarnymlesie. Pierwszy spis Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku notuje, w dziale obwodów dworskich, „Wda-Młyn” z 68 mieszkańcami, w tym 59 rzymskimi katolikami, ośmioma ewangelikami i jedną osobą wyznania prawosławnego.

Parafię w Skórczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie ufundowano dekretem z 9 października 1855 roku. Kościół wzniosło własnym kosztem gdańskie Towarzystwo Gustawa Adolfa; kamień węgielny położono 29 kwietnia 1851 roku. W dzień Wniebowstąpienia, 20 maja 1852 roku, świątynię poświęcono. Harnoch liczy w niej 1376 dusz i dwanaście cmentarzy.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skurz i podaje tu 5 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIII, hasło Wdecki Młyn; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Preußisch Stargard, s. 36, poz. 124; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 47, poz. 38; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 460–461, hasło Skurz; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Lubichowo, poz. 252; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.