Wejherowo — cmentarz ewangelicki

Wejherowo — po niemiecku Neustadt in Westpreußen — było siedzibą powiatu Neustadt in Westpreußen w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie oraz własnej parafii ewangelickiej. Cmentarz ewangelicki założono na zachód od miasta, przy dzisiejszej ulicy Jana III Sobieskiego, dawniej Lęborskiej — tej samej, przy której stanął pierwszy dom modlitwy.

Jak obecność ewangelików odbijała się na katolickiej parafii, pokazuje osobny wykaz sporządzony przy wizytacji z 1702 roku: proboszcz wyliczył dwadzieścia powodów ubóstwa swojej parafii, upatrując ich głównie w obecności innowierców, a także zakonników w mieście, oraz w tym, że miasto nie oddaje mu tego, co powinno.

W wykazie wasali z lat 1774–1775 Wejherowo figuruje wśród dóbr hrabiego Józefa Przebendowskiego (u Bära: Prebendow), generała porucznika armii polskiej, właściciela Rzucewa i około 40 innych majątków, mieszkającego w Sopocie; jego starsi synowie Jan Nepomucen i August byli oficerami armii saskiej i polskiej.

Monografia Macieja Kurpiewskiego datuje powstanie cmentarza na styczeń 1826 roku i taką też cezurę stawia w tytule rozdziału o cmentarzu.

Gmina ewangelicka rosła szybko, wraz z całym miastem: 336 ewangelickich mieszkańców w 1825 roku, 635 w 1831, 2342 w 1890 (według spisu z 1 grudnia, w przeliczeniu Stefana Ramułta), a w 1900 już 2549. W latach 1907–1909 wzniesiono nowy trójnawowy kościół w neogotyckich formach epoki cesarstwa; dziś jest to rzymskokatolicki kościół świętego Leona Wielkiego i świętego Stanisława Kostki.

O tym, jak nekropolia wyglądała za czasów niemieckich, mówią zachowane opisy. Cmentarz był dwutarasowy: część starsza, długa na mniej więcej sto dwadzieścia pięć metrów, leżała od strony ulicy Lęborskiej nieco wyżej. Aleja główna, szeroka na około trzy metry, do dziś jest w starszej części obsadzona brzozami. Poprzednikiem tej nekropolii była kwatera ewangelicka przy farze Świętej Trójcy, zamieniona po likwidacji w 1826 roku w ogród — dziś jest w tym miejscu plac Jana Pawła II.

Cmentarz leżał na osi północ–południe, około 500 metrów na zachód od pierwszego kościoła; po zbudowaniu nowej świątyni odległość zmalała do 150 metrów. Od strony ulicy Lęborskiej miał około 62,5 metra szerokości, a przeznaczona pod niego działka sięgała na około 295 metrów w głąb, do ulicy Strzeleckiej; część rzeczywiście zajęta pochówkami mierzyła około 180 metrów i była od południa obsadzona szpalerem drzew oraz ogrodzona żywopłotem. Na wyposażenie złożyły się kaplica, będąca zarazem domem pogrzebowym i kostnicą, oraz fontanna w centralnym punkcie głównej alei.

Księga jubileuszowa parafii z 1929 roku podaje, że dom przedpogrzebowy (Leichenhalle) ufundowała parafii w 1893 roku mieszkanka Wejherowa: 25 marca zadeklarowała budowę za 5000 marek, budynek wzniósł w niewiele ponad trzy miesiące Petermann i poświęcono go w lipcu 1893 roku; fundatorka pokryła też koszty dodatkowe, bo budowa kosztowała 6000 marek. Ubożsi parafianie mieli z niego korzystać bezpłatnie do przechowywania zmarłych i do uroczystości pogrzebowych.

W wydzielonej tylnej części, po lewej stronie, istniała kwatera poległych w pierwszej wojnie światowej: za głazem narzutowym z wyrytymi datami „1914–1918” stało w czterech rzędach czterdzieści osiem lub czterdzieści dziewięć mogił, a trzy dalsze z przodu, po prawej stronie głazu. Sam głaz wydobyto w 1928 roku przy pracach polowych w dobrach hrabiego Keyserlingka. Według księgi jubileuszowej z 1929 roku ten blok z lasów hrabiowskich ustawiono w 1928 roku na cmentarzu jako kamień pamięci synów parafii poległych w wojnie światowej i poświęcono w Niedzielę Umarłych (Totenfest); wyryto na nim nazwiska ponad stu poległych.

Zamek w Wejherowie z dobrami był majoratem, czyli niepodzielnym majątkiem rodowym, liczącym 4477 hektarów, głównie lasu. W księgach z lat 1891–1928 jako właściciel stale figuruje hrabia Heinrich von Keyserlingk; majątkiem i lasami zarządzali urzędnicy hrabiego, w 1891 i 1903 roku nadleśniczy Marthen. W latach 1926, 1928, 1929, 1937 i 1939 części dóbr Henryka Keyserlingka wpisywano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wiosną 1930 roku Państwowy Bank Rolny wystawił na sprzedaż w działkach 473 hektary z dóbr Wejherowo-Zamek (Nowy Dwór, Bieszkowice, Reszki, Pińsk) i 300 hektarów folwarku Śmiechowo; dobra jako całość zostały jednak przy Keyserlingku.

W czasie okupacji na wolnym placu od strony ulicy Strzeleckiej urządzono cmentarz żołnierzy Wehrmachtu — poległych w 1939 roku z 207. dywizji piechoty i zmarłych w lazarecie mieszczącym się w budynku Seminarium Nauczycielskiego; mogiły znaczyły żeliwne krzyże zwieńczone Krzyżem Żelaznym.

Koniec przyszedł po drugiej wojnie światowej. Po 1945 roku pochowano tu jeszcze co najmniej jedną osobę — 17 września 1947 roku Jana Graffa z Pętkowic. 22 września 1950 roku Miejska Rada Narodowa podjęła uchwałę o przejęciu cmentarza na rzecz miasta, a w pierwszym półroczu 1951 roku zamieniono go w park: rozebrano kostnicę i murowany parkan, groby zniwelowano, nagie miejsca obsiano trawą, przy wytyczonych alejach ustawiono osiemnaście ławek, a na trawnikach ponad dwadzieścia tabliczek z zakazem deptania. Wejherowianie nazwali to miejsce „parkiem sztywnych”.

Bolesław Bonk, którego artykuł z polskiej gazety przedrukował w przekładzie niemieckim w 1992 roku „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, pisał, że o likwidacji cmentarza postanowiono około 1950 roku; dom przedpogrzebowy przy ulicy Sobieskiego rozebrali robotnicy, a mur ogrodzenia — uczniowie liceum ogólnokształcącego w tak zwanym czynie społecznym, pod nadzorem wychowawców.

Decyzja numer UZ-C-11/72/61 Ministerstwa Gospodarki Komunalnej z 8 kwietnia 1961 roku przypieczętowała likwidację. W 1952 roku komisja miejska badała sprawę dwudziestu czterech obramowań grobowych złożonych na placu pod strzelnicę. Pojedyncze ocalałe nagrobki są dziś w podziemiach kościoła klasztornego. Pochowani nadal spoczywają w ziemi. Została aleja brzozowa.

W 2002 roku przeprowadzono tam ekshumację i szczątki trzystu szesnastu żołnierzy niemieckich przeniesiono na cmentarz wojenny w Glinnej. W 2005 roku, z inicjatywy Stowarzyszenia Upamiętniania Cmentarzy i Miejsc Pochówku w Wejherowie, postawiono tu głaz narzutowy z trójjęzycznym — polskim, niemieckim i kaszubskim — napisem: „W tym miejscu w latach 1823–1951 czynny był cmentarz ewangelicki”.

W październiku 2012 roku archeolodzy przebadali niewielki pas najstarszej, przedniej części cmentarza, około 60 na 10 metrów, i wydobyli szczątki co najwyżej 45 osób: dwadzieścioro ośmioro dzieci, cztery kobiety i trzynastu mężczyzn. Pochowano je ponownie 5 listopada 2012 roku niedaleko głazu, a nabożeństwo prowadził pastor Marcin Rayss. 10 września 2013 roku rada miasta nadała terenowi nazwę Parku Kaszubskiego.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Maciej Kurpiewski, datując cmentarz na 1826 rok, dopuszcza, że nekropolia poza miastem mogła działać już od 1823 roku, gdy erygowano parafię i zbudowano kościół, i że w latach 1823–1826 działała równolegle z dawną kwaterą ewangelicką przy farze Świętej Trójcy; pamiątkowy głaz z 2005 roku podaje właśnie rok 1823, a część zapisów — lata 1820–1823. Reformowany burmistrz Wejherowa David Judicki, przyjaciel Jakuba Wejhera i autor planu miasta, zmarł tu 3 czerwca 1657 roku i był jednym z pierwszych pochowanych na tutejszym cmentarzu ewangelickim, podczas gdy podane wyżej daty założenia cmentarza przypadają na lata 1820–1826.

Fritz Syring, organista parafii ewangelickiej w latach 1941–1944, pisał w liście ogłoszonym w 1986 roku, że cmentarz zniwelowano pod koniec lat sześćdziesiątych, bo nie było krewnych, którzy by doglądali grobów, i urządzono na nim plac zabaw dla dzieci i miejsce wypoczynku; według Macieja Kurpiewskiego (2013) groby zniwelowano i zamieniono cmentarz w park w pierwszym półroczu 1951 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3195 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3510 dusz.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 262; M. Kurpiewski, „Historia wspólnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643–1951”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 82–113, zwłaszcza s. 99–103 i 108–111; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 306–308; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), księga G24 (wizytacja z 1702 roku); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wejherowo.pl — szlak wejherowskich cmentarzy; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29–30); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 164; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 52; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1928 nr 15 poz. 114, pozycja 26; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 5; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1239; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 67; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; H. Textor, księga jubileuszowa parafii ewangelickiej w Wejherowie z 1929 roku, przedruk: „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 3 (1984), s. 8–10; F. Syring, list w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 5 (1986), s. 10; B. Bonk, „Unter dem Malteser Kreuz” (przekład artykułu z polskiej gazety), „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 11 (1992), s. 28–29.