Wejherowo — kościół ewangelicki (Neustadt in Westpreußen)

Dawny kościół ewangelicki w Wejherowie — neogotycki, z czerwonej cegły, o strzelistej sylwecie, z czterema narożnymi wieżyczkami i wyższą wieżą centralną z zegarem — jest dziś kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem świętego Leona Wielkiego i świętego Stanisława Kostki, wpisanym do rejestru zabytków. Wejherowo, po niemiecku Neustadt in Westpreußen, było w okresie pruskim miastem powiatowym w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie. Założone w 1643 roku, prawa miejskie otrzymało w 1650 roku.

Jakub Wejher przywilejem z 1643 roku zapewnił mieszkańcom wyznania augsburskiego swobodę religijną, lecz krótko przed śmiercią ograniczył ją: ewangelicy nie mogli budować kościoła ani utrzymywać duchownych, zachowali jednak prawo do pochówku na wydzielonej kwaterze cmentarza parafialnego przy kościele Świętej Trójcy, zlikwidowanego w 1826 roku. Opiekę duszpasterską zapewniał im zbór w Bolszewie, wsi oddalonej o trzy czwarte mili; do tamtejszej parafii wejherowscy ewangelicy należeli aż do 1823 roku.

W zestawieniu szkół pomorskich, które Waschinski sporządził na podstawie wizytacji, losy wejherowskiej szkoły ewangelickiej mieszczą się w kilkunastu latach. Od 1644 roku stał tu kościół katolicki, a w listopadzie 1650 roku reformaci otworzyli szkołę klasztorną dla chłopców obu wyznań. Gdy w 1702 roku ją zamknięto, wkrótce założono szkołę ewangelicką; 10 września 1718 roku szkołę klasztorną otwarto znowu, a ewangelicka upadła. Przy wizytacji z 1702 roku proboszcz wyliczył dwadzieścia powodów ubóstwa swojej parafii, a jako główny podał obecność innowierców w mieście.

Choć jeden z dwóch pierwszych burmistrzów Wejherowa, David Judicki, był wyznania reformowanego, po uchwale sejmu z 1764 roku rajców, ławników i starszych cechów wolno było wybierać tylko spośród katolików. Dopiero po przejęciu kraju przez Prusy, przy okazji rozruchów antyżydowskich w 1774 roku, władze wprowadziły do rady skarbnika miejskiego Görkego — od dawna pierwszego ewangelika w radzie miasta. W wykazie wasali z lat 1774–1775 Wejherowo figuruje wśród dóbr hrabiego Józefa Przebendowskiego (u Bära: Prebendow), generała porucznika armii polskiej, właściciela Rzucewa i około 40 innych majątków, mieszkającego w Sopocie; jego starsi synowie Jan Nepomucen i August byli oficerami armii saskiej i polskiej.

Dnia 9 lipca 1778 roku wprowadzono w urząd rektora Torniera jako kierownika szkoły ewangelickiej, założonej dla dwudziestu dziewięciu rodzin ewangelickich; szkoła miała aż do 1832 roku charakter międzywyznaniowy i dała gminie — która miała już szkołę i cmentarz, ale nie kościół, i należała do parafii w Bolszewie — pierwszą widomą więź. W 1816 roku istniały w Wejherowie dwie klasy szkoły ewangelickiej — jedna w mieszkaniu rektora przy Predigerstraße, druga w mieszkaniu podnauczyciela w ratuszu; w 1836 roku część kapitału z fundacji szkolnej Przebendowskich z 1757 roku, 3143 talary, przeznaczono na rozbudowę i utrzymanie ewangelickiej, później symultanicznej szkoły rektorskiej. Ewangelików w Wejherowie było 509 w 1828 roku, 733 w 1837, 812 w 1840 i 957 w 1846 roku.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom XIII, 1893) podaje, że w 1778 roku, gdy otwarto w Wejherowie szkołę ewangelicką, mieszkało w mieście 29 rodzin ewangelickich z sześćdziesięciorgiem dzieci; w 1780 roku miasto liczyło 568 katolików i 262 ewangelików, a w 1868 roku 3493 mieszkańców, w tym 1862 katolików, 1487 ewangelików i 144 Żydów.

Własną parafię utworzono w 1823 roku, wydzielając z parafii bolszewskiej Wejherowo i kilka okolicznych miejscowości; podział zatwierdzono dekretem z 24 marca 1824 roku. Pierwszym pastorem został w styczniu 1823 roku Friedrich Wilhelm Lebermann z Prabut, zarazem rektor szkoły.

Pierwszy kościół ewangelicki — niewielki, przy dzisiejszej ulicy Sobieskiego — poświęcił 19 stycznia 1823 roku superintendent Ewald z Gdańska; na budowę król Fryderyk Wilhelm III przekazał 350 talarów. Pierwszy kościół ewangelicki w Wejherowie zbudowano za 350 talarów królewskiego daru łaski oraz 500 talarów zebranych wśród członków gminy. Księga jubileuszowa parafii, którą nauczyciel H. Textor napisał na uroczystość stulecia parafii połączoną z poświęceniem nowych dzwonów 13 października 1929 roku, podaje natomiast, że kościół zbudowano z pomocą daru łaski króla Fryderyka Wilhelma III w wysokości 3000 talarów.

Według tej księgi Friedrich Wilhelm Lebermann był duszpasterzem w latach 1823–1846, a po nim jego syn Gustav Wilhelm Lebermann — w latach 1846–1887; urząd rektora szkoły ostatecznie oddzielono od urzędu duchownego w 1876 roku. W 1850 roku parafia zanotowała 65 chrztów, 15 ślubów i 58 zgonów. Była to budowla szachulcowa pod patronatem gminy, z szeroką wieżą krytą blachą żelazną. Wieżę pierwszego kościoła ewangelickiego w Wejherowie dobudowano kilka lat po poświęceniu, w 1825 roku, a w 1872 roku podmurowano świątynię od strony zachodniej i północnej. Trzy dzwony pochodziły z 1829 roku, organy miały dwa manuały, pedał i siedemnaście głosów, a obraz ołtarzowy — Chrystus łamiący chleb w Emaus, malowany przez Müllera w Rzymie — był darem gdańskiego Towarzystwa Pokoju.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku w 1872 roku podmurowano szachulcowy kościół w Wejherowie od strony zachodniej i północnej; ołtarz stał przy południowej, a ambona przy wschodniej ścianie podłużnej. Od 1876 roku stanowisko rektora szkoły miejskiej było oddzielone od urzędu pastora.

Z rozkwitem gmin ewangelickich Schultz wiąże założony w 1874 roku szpital Augusty w Wejherowie, który rozporządzeniem z 24 lipca 1875 roku otrzymał osobowość prawną; założycielką była rodzina von Grass, a pomocy udzieliło Patriotyczne Towarzystwo Kobiet. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał w mieście 5176 mieszkańców, w tym 2200 ewangelików i 2804 katolików, a spis z 1 grudnia 1890 roku — 5546 mieszkańców, w tym 2342 ewangelików, wśród których Stefan Ramułt, przeliczając dane spisu, naliczył 2292 Niemców i pięćdziesięciu Kaszubów; dla 1900 roku podaje się 2549 ewangelików i 4002 katolików. Agathon Harnoch liczył w 1890 roku tutejszą parafię na 1900 dusz.

Katolickim kościołem parafialnym miasta była kolegiata Świętej Trójcy; Harnoch wyliczał w Wejherowie wiele katolickich świątyń: kościół parafialny, klasztorny, kaplicę gimnazjalną, kościółek w zakładzie mariańskim i drugi na Kalwarii, a przy niej dwadzieścia kaplic służących jako stacje pielgrzymkowe.

Do 1920 roku parafia należała do Kościoła Unii Staropruskiej; Wejherowo stało się siedzibą superintendentury już za urzędowania pastora Carla Luckowa, czyli w latach 1887–1898, i pozostało nią przez całe międzywojnie. Według zestawienia Macieja Kurpiewskiego (2013, s. 90) przez sto dwadzieścia dwa lata istnienia parafia miała ośmiu proboszczów: po Lebermannie kolejno Carla Luckowa (1887–1898), Bennewitza (1898), Paulicka (1898–1900), Schlewego (1900–1901), Carla Syringa (1901–1910), Georga Beckera (1910–1926) i Johannesa Syringa (1926–1945). Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 2799 ewangelików; nie miała patrona, a duszpasterzami byli superintendent Karl Luckow (od 1887 roku) i wikariusz Karl Hillenberg (od 1895 roku).

Franz Schultz w 1907 roku pisze, że po Lebermannie i superintendencie Luckowie urząd miejscowego proboszcza sprawuje „obecnie superintendent Syring”; imienia nie podaje, ale według wykazu proboszczów był to Carl Syring, urzędujący w latach 1901–1910.

Prasa uzupełnia ten wykaz. W październiku 1845 roku „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” ogłosiły, że król nadał Order Czerwonego Orła czwartej klasy pastorowi Lebermannowi „zu Neustadt, Regierungs-Bezirks Danzig”. W październiku 1883 roku „Berliner Börsen-Zeitung” ogłosiła, że pastor Lebermann w Wejherowie otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy. Żadna z gazet nie podaje imienia; według księgi pastorów (QMS 19, t. 4, s. 1059) służyło tu dwóch Lebermannów: Friedrich Wilhelm, pastor od stycznia 1823 roku, i jego syn Gustav Friedrich Wilhelm (1815–1908), ordynowany w 1844 roku na adiunkta ojca, w stanie spoczynku od 1 października 1887 roku. W marcu 1891 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” podał, że król mianował dotychczasowego zarządcę superintendentury, pastora Luckowa w Wejherowie, superintendentem diecezji Neustadt.

W kwietniu 1901 roku berliński „Der Tag” doniósł, że pastor i superintendent Syring, dotąd w Złotowie, powołany na parafię w Wejherowie, został mianowany superintendentem diecezji Neustadt. W czerwcu 1911 roku „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił mianowanie superintendentem tej diecezji pastora Beckera, dotąd w Bolszewie, powołanego na parafię w Wejherowie.

Już przed 1907 rokiem gmina myślała o godniejszym kościele: upatrzono plac wdowy Karoline Keith z domu Gohl, nazwany 11 czerwca 1879 roku, z okazji złotych godów pary cesarskiej, placem Wilhelma; 8 czerwca 1903 roku gmina ewangelicka kupiła go za 6000 marek, a osobne towarzystwo budowy kościoła zbierało kapitał i miało gotowy projekt nowej świątyni. Gdy stary kościół przestał wystarczać, wspólnota postawiła nowy, okazały: wznoszono go w latach 1907–1909; poświęcenie datuje na 1908 rok obecna parafia rzymskokatolicka świętego Leona Wielkiego. Kamień węgielny położono na przełomie października i listopada 1907 roku, według księgi jubileuszowej z 1929 roku w czwartek 31 października; polska „Gazeta Grudziądzka” podała wtedy, że budowa miała kosztować 182 000 marek, z czego 100 000 dał rząd.

Piotr Birecki podaje, że nowy kościół powstał z inicjatywy superintendenta Carla Syringa według projektu gdańskiego powiatowego mistrza budowlanego Geßnera i radcy Spittela, pod ścisłym nadzorem Oskara Hossfelda i Arthura Kicktona; kosztował dokładnie 181 997 marek, a poświęcono go 15 września 1909 roku. Mury wznosił mistrz murarski Petermann, ambonę i ławy na emporze wykonała firma Mirass & Börnicke z Grudziądza, malowidła — Ernest Fey z Hermanem i Bernhardem Lucasami z Wejherowa, witraże dostarczyła firma z Quedlinburga, a dzwony ufundował właściciel drukarni i radny Emil Brandenburg; prospekt organów wzorowano na gotyckim prospekcie z kościoła świętego Tomasza w Lubece. Stary kościół z lat 1823–1828 rozbudowano w 1888 roku o prezbiterium i zakrystię, a rozebrano zimą 1909 roku.

Księga jubileuszowa z 1929 roku dodaje szczegóły do dziejów obu kościołów. 20 kwietnia 1888 roku połączone gremia parafii uznały, że kościół wymaga remontu i rozbudowy, lecz 6 lipca tego roku roboty odłożono, bo część parafian chciała od razu budować nowy kościół; najmocniej opowiadał się za tym prowincjonalny mistrz budowlany Peters, który w opinii z 7 sierpnia 1888 roku nazwał stary kościół z powodu jego ubóstwa „Betkathe”. Ostatecznie postanowiono stary kościół wyremontować, co wykonano w 1889 roku. 13 lutego 1890 roku przewodniczący rady parafialnej doniósł o darze nowych dzwonów, które poświęcono w niedzielę Exaudi.

8 lipca 1902 roku superintendent Carl Syring przedłożył radzie parafialnej prośbę podpisaną przez ponad stu parafian o przystąpienie do budowy kościoła; od magistratu kupiono za 6000 marek plac Wilhelma i zwrócono się do synodu prowincjonalnego o wsparcie, a w 1903 roku założono towarzystwo budowy kościoła. Nowy kościół poświęcił generalny superintendent Döblin. Dzwony dostarczyła firma Schilling z Apoldy, organy — firma Voelkner z Bydgoszczy, snycerkę ołtarza wykonali alzaccy rzeźbiarze Riedel ze Strasburga i Klem z Colmaru, a malowidła — Fey z Friedenau i Lukas z Wejherowa. Koszt budowy księga podaje na około 186 000 marek; do wpływów doszło jeszcze 5600 marek z rozbiórki starego kościoła. Superintendent Carl Syring zmarł 23 października 1910 roku. Za jego następcy, superintendenta Beckera, zbudowano w 1914 roku nową plebanię za około 46 000 marek.

Po zmianie przynależności państwowej z parafii liczącej niegdyś 3500 dusz zostało 500; Becker przeszedł w listopadzie 1926 roku w stan spoczynku i przeniósł się do Sopotu, a jego następcą jako pastor i zarządca superintendentury został syn Carla, Johannes Syring. W 1928 roku firma Räther z Wejherowa pokryła wieże blachą miedzianą; 25 000 złotych na ten cel zebrano częściowo w parafii, częściowo dzięki pomocy konsystorza w Poznaniu. Nowe dzwony, odlane w Danziger Werft w Gdańsku za 12 000 złotych, parafia opłaciła wyłącznie z własnych środków; miały zabrzmieć 13 października 1929 roku z napisami „Lasset die Kindlein zu mir kommen”, „Ich muß wirken, solange es Tag ist” i „Es ist noch eine Ruhe vorhanden dem Volk Gottes”.

Gisela Syring, wdowa po Johannesie Syringu, którego nazwała ostatnim superintendentem w Wejherowie, dopisała do tekstu Textora posłowie datowane w Berlinie 3 września 1974 roku. W czasie drugiej wojny światowej parafia musiała oddać oba nowe duże dzwony; zachował się tylko mały, z napisem „Lasset die Kindlein zu mir kommen”, zwany dzwonem dziecięcym, którym dzwoniono przy każdym chrzcie, dar Brandenburga. Johannes Syring zmarł 3 września 1971 roku w Berlinie w wieku 81 lat; po przejściu w stan spoczynku był jeszcze długo kapelanem szpitalnym w Berlinie. Katolicki proboszcz, który odprawiał w dawnym kościele ewangelickim, kazał w czasie jego pogrzebu dzwonić ostatnim zachowanym dzwonem.

W lipcu 1910 roku berliński „Reichsbote” streścił sprawozdanie roczne, które generalny superintendent Döblin wygłosił na zgromadzeniu Stowarzyszenia Gustawa Adolfa: nowy kościół w Wejherowie był jednym z pięciu kościołów w Prusach Zachodnich wzniesionych przy udziale stowarzyszenia, które poświęcono w roku sprawozdawczym, a jego poświęcenie było setnym poświęceniem kościoła dokonanym przez Döblina od objęcia urzędu generalnego superintendenta jesienią 1893 roku.

Johannes Syring obsługiwał w międzywojniu trzy parafie naraz — poza wejherowską także w Bolszewie, liczącą dwieście dziewięćdziesiąt osiem osób, i w Luzinie, liczącą pięćdziesiąt dziewięć; pod jego opieką pozostawało łącznie osiemset osiemdziesiąt jeden wiernych. W 1928 roku parafia liczyła 524 ewangelików, a w 1937 roku — 544 wiernych. Dnia 18 października 1931 roku superintendent unijny z Wejherowa uczestniczył w Gdyni we wprowadzeniu w urząd pierwszego pastora polskiego zboru ewangelicko-augsburskiego, księdza Leopolda Michelisa.

Zamek w Wejherowie z dobrami był majoratem, czyli niepodzielnym majątkiem rodowym, liczącym 4477 hektarów, głównie lasu. W księgach z lat 1891–1928 jako właściciel stale figuruje hrabia Heinrich von Keyserlingk; majątkiem i lasami zarządzali urzędnicy hrabiego, w 1891 i 1903 roku nadleśniczy Marthen. W latach 1926, 1929, 1937 i 1939 części dóbr Henryka Keyserlingka wpisywano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Wiosną 1930 roku Państwowy Bank Rolny wystawił na sprzedaż w działkach 473 hektary z dóbr Wejherowo-Zamek (Nowy Dwór, Bieszkowice, Reszki, Pińsk) i 300 hektarów folwarku Śmiechowo; dobra jako całość zostały jednak przy Keyserlingku.

Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną w marcu 1945 roku świątynię przekazano Kościołowi rzymskokatolickiemu. Z parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Neustadt” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1823–1874 (odpisy składane władzom, często jedyne, jakie przetrwały). Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe.

🟡 Źródła nie zgadzają się w czterech szczegółach. Domasłowski nazywa superintendenta z 1931 roku księdzem Carlem Syringiem, podczas gdy proboszczem wejherowskim był wtedy — w latach 1926–1945 — Johannes Syring; księga jubileuszowa parafii z 1929 roku podaje, że Carl Syring zmarł 23 października 1910 roku, a Johannes Syring objął w 1926 roku urząd pastora i zarządcy superintendentury. Zestawienie Kurpiewskiego (s. 90, opracowane według L. Jażdżewskiego) liczy ośmiu proboszczów, bo całe lata 1823–1887 przypisuje jednemu Friedrichowi Wilhelmowi Lebermannowi; księga pastorów (QMS 19, t. 4, s. 1059) rozróżnia w tym czasie ojca, Friedricha Wilhelma, i syna, Gustava Friedricha Wilhelma, od 1844 roku adiunkta ojca, w stanie spoczynku od 1 października 1887 roku. Po rozdzieleniu obu Lebermannów wykaz obejmowałby dziewięć osób.

Na budowę pierwszego kościoła król Fryderyk Wilhelm III dał według kroniki Harnocha z 1890 roku 350 talarów, a według księgi jubileuszowej parafii z 1929 roku — 3000 talarów. Rozbudowę starego kościoła Piotr Birecki datuje na 1888 rok, a księga jubileuszowa podaje, że w 1888 roku roboty odłożono, a remont wykonano w 1889 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Carl Alfred Leopold Luckow (1887), Ernst Adolf Theodor Paulick (1898), Carl Friedrich Syring (1901), Johann Franz Becker (1911).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 3195 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 3510 dusz.

Źródła: „Gazeta Grudziądzka”, R. 14, nr 134, 7 listopada 1907; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. XIII, hasło „Wejherowo”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 451; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 297, 390, 397, 399; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 399; M. Kurpiewski, „Historia wspólnoty ewangelickiej w Wejherowie i jej cmentarza w latach 1643–1951”, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VII (2013), s. 82–98; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 406–407; J. Domasłowski, „Dzieje Polskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Gdyni (1931–1939)”, cz. I, „Gdański Rocznik Ewangelicki” VI (2012), s. 70; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Parafia rzymskokatolicka świętego Leona Wielkiego w Wejherowie, „Historia kościoła” (leonw.pl); P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 190–191, 225, 234, 240, 274, 277; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 46; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat Neustadt i. Westpr., s. 56–57, poz. 1; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 768 (s. 29–30); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 164; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 52; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 68; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 243; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 11; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 199; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 168; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 5; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1239; S. Ramułt, „Statystyka ludności kaszubskiej”, Kraków 1899, s. 67; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 79; t. 4, s. 1059, 1109; t. 5, s. 1336; t. 6, s. 1800; „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” (Berlin), 13 października 1845 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 17 października 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 13 marca 1891 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 14 kwietnia 1901 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 23 lipca 1910 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 9 czerwca 1911 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); H. Textor, księga jubileuszowa parafii ewangelickiej w Wejherowie z 1929 roku, z posłowiem G. Syring z 1974 roku, przedruk: „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 3 (1984), s. 7–12; F. Syring, list w „Heimatblatt für die Kreise Neustadt, Putzig, Halbinsel Hela”, nr 5 (1986), s. 10.