Wicko — cmentarz ewangelicki z 1895 roku

Drugi cmentarz ewangelicki w Wicku, po niemiecku Vietzig, założono w 1895 roku i uroczyście poświęcono 4 listopada tegoż roku. Dzięki staraniom miejscowego miłośnika historii teren o wymiarach około 50 na 50 metrów ogrodzono siatką i oczyszczono z zarośli; jest utrzymywany w dobrym stanie. Układ jest czytelny: oś wyznacza aleja lip posadzonych w roku założenia, lewą stronę zajmują niemal w całości groby dorosłych, a po prawej, zaraz przy wejściu, leży kwatera dziecięca.

Zachowało się sporo nagrobków i płyt, w tym żeliwne krzyże, kamienne tablice i nagrobek w kształcie pnia dębu.

Wieś jest starą osadą słowiańską, w XV wieku uważaną za rycerską; najstarsza wzmianka o niej pochodzi z 1402 roku, kiedy należała do Wejherów. W połowie XVI wieku majątek trzymała rodzina Jork, z której wywodzi się pruski marszałek Yorck von Wartenburg. Według M. Drzewieckiego w 1660 roku Wawrzyniec Krzysztof von Somnitz odkupił wieś od swoich szwagrów Gniewomira i Marcina Krokowskich.

Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Wicko, po niemiecku Vietzig, był von Weiher. W 1892 roku majątek rycerski Wicko należał według księgi adresowej do Hansa von Weihera. W 1905 roku był on domeną państwową, dzierżawioną przez Alfreda d’Alton-Raucha. W 1928 roku domena należała do państwa pruskiego, a dzierżawił ją Max Numsen.

W 1784 roku Wicko było siedzibą szlachecką dwie mile na północ-północny zachód od Lęborka, blisko Charbrowa i wielkiego moczaru lęborskiego, przy trakcie pocztowym z Lęborka do Łeby. Obok folwarku mieszkało siedmiu gospodarzy, sześciu zagrodników i nauczyciel; była karczma, kuźnia, folwark Gorke z mleczarnią i dwie chaty zwane Klein-Viezig albo Wussowke — razem 30 dymów, na żyznej roli, przy małym jeziorze i pięciu stawach. Formalnie wieś należała do katolickiego kościoła w Białogardzie, ale jako wieś gościnna trzymała się kościoła w Charbrowie.

Cmentarz powstał w miejsce starszego, urządzonego w 1873 roku wokół kaplicy grobowej Wejherów (von Weiher) — około 900 metrów stąd, przy dzisiejszej ulicy Rekreacyjnej; ma on w atlasie osobny wpis. Kaplicę wzniosła w niewielkim lasku dębowym przy polnej drodze z Wicka do Skarszewa wdowa po „dyrektorze ziemskim” von Weiherze; 13 grudnia 1873 roku przeniesiono do niej trumny ze szczątkami von Weihera i dwóch jego synów z mauzoleum w Charbrowie, a plac wokół kaplicy poświęcono tego samego dnia jako cmentarz. Działkę wokół kaplicy, o powierzchni trzech i pół morgi, założono na torfie o wysokim poziomie wód gruntowych i mimo głębokiego rowu odwadniającego trumny trzeba było ustawiać na cokołach, by nie zalewała ich woda. Działkę pod nowy cmentarz odkupiono od Paula Schalka; pierwszym pochowanym był tu jego trzynastoletni syn. Grzebano na nim mieszkańców Wicka, Skarszewa, Górek i Poraju.

Ewangelicy z Wicka należeli do parafii w Charbrowie; Ernst Müller w 1912 roku wymienia Vietzig w jej składzie. Formalnie wcielono ich do tamtejszej gminy kościelnej 27 lutego 1896 roku — dotąd, wraz z ewangelikami Skarszewa i pięciu innych wsi, trzymali się kościoła w Charbrowie „gościnnie”.

Pośrodku prawej strony stoi pomnik poległych w pierwszej wojnie światowej, wzniesiony na początku lat dwudziestych XX wieku z jednego granitowego głazu na podstawie z polnych kamieni. Zdobi go uszkodzony wizerunek Krzyża Żelaznego z koroną, literą W i datą 1914; tablicę z inskrypcją zniszczono w latach siedemdziesiątych XX wieku, a jej treść odczytano częściowo z archiwalnych zdjęć i odnalezionych ułamków. Spoczywa tu ponad sto osób. Są tu także mogiły uciekinierów z Prus Wschodnich z lat 1945–1946, zbiorowa mogiła żołnierzy niemieckich oraz grób, w którym pochowano zwęglone ciała dziewięciu osób z trzech gospodarstw spalonych w marcu 1945 roku przez żołnierzy radzieckich. Dewastacja zaczęła się po wojnie: cmentarz stał się wysypiskiem śmieci, lepsze nagrobki zabierano do przeróbki, metalowe krzyże i elementy ogrodzeń trafiały na złom, a większość pomników przepadła.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według M. Drzewieckiego Wicko pozostawało w rękach rodziny von Somnitz do 1945 roku; według dawnych ksiąg adresowych majątków w 1879 i 1892 roku należało do von Weiherów, a w 1905 i 1928 roku było domeną państwową.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 253; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Charbrow, s. 246; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, rocznik 1896; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1083; „Pommersches Güter-Adressbuch”, 1892, s. 122–123; księga adresowa majątków Niekammera dla Pomorza, wyd. 1905, s. 132–133; tamże, wyd. 1928, s. 129.