Widlice Dolne — cmentarz ewangelicki

Cmentarz leży w lesie na skraju wsi Widlice, w jej dolnej części, zwanej Widlice Dolne, w gminie Gniew i powiecie tczewskim. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 692 jako dawny cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 1985 roku datuje jego założenie na połowę dziewiętnastego wieku. Według karty najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 8 września 1866 roku; wśród grobów o znaczeniu historycznym karta wymienia grób Gustawa Schliephacka z Opalenia (Münsterwalde), żyjącego od 22 października 1810 do 8 września 1866 roku. Osobno, pod pozycją 696, zapisano „Widlice / Wiosło Małe” — relikty pomnika nagrobnego Gottlieba Schmidta, z zachowanym cokołem, w lesie na południe od Widlic, na działce 285 w obrębie Kalmuzy. Żadnego z tych obiektów ewidencja nie określa jako mennonickiego.

Niemiecka nazwa wsi brzmiała Fidlitz. Słownik geograficzny notuje ją pod hasłem Fidlice i osobno zaznacza, że „tak nazywa lud Fidlice, w powiecie kwidzyńskim; jest to zapewne pierwotna nazwa tej wsi”. Nazwę Widlitz nosiła inna miejscowość — Widlice w powiecie grudziądzkim, dobra rycerskie w parafii Łasin.

Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Fiedlitz jako wieś. Notował tu 32 domy mieszkalne i 246 mieszkańców, w tym 175 ewangelików i 71 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Gniewie (Mewe); katolicy — do parafii w Piasecznie (Pehsken); dzieci należały do okręgu szkolnego w Opaleniu (Münsterwalde).

Słownik geograficzny opisuje Fidlice jako wieś włościańską u podnóża wyżyn nadwiślańskich, na lewym brzegu Wisły, której mieszkańcy trudnili się głównie rybołówstwem, i podaje pocztę w Małej Karczmie. W tym samym haśle zapisano 206 mórg obszaru i 74 budynki. Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał 251 mieszkańców, w tym 152 ewangelików i 99 katolików.

W spisie Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku zapisano 217 mieszkańców, w tym 59 ewangelików i 158 rzymskich katolików; narodowość polską podało 160 osób, niemiecką 57. Międzywojnie wieś spędziła w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, w korytarzu pomorskim, a w latach 1939–1945 znalazła się pod okupacją niemiecką. Po 1945 roku ludność niemiecko-ewangelicka opuściła wieś i cmentarz przestał być używany.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku umieszcza go w lesie na skraju wsi, po zachodniej stronie drogi z Widlic Dolnych do Ostrowitego, i ocenia krótko: „Całość zdewastowana”. Poza pięcioma mogiły były niezadbane, obramowania uszkodzone, a po terenie leżały porozrzucane fragmenty nagrobków i kutych płotków.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Opalenie (Münsterwalde) i podaje tu 89 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, powiat tczewski, gmina Gniew, pozycje 692 i 696; Widlice — Miasto i Gmina Gniew; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II (hasło Fidlice), t. VII (hasło Opalenie) i t. XIII (hasło Widlice), Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 74–75, pozycja 18; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), s. 19; karta cmentarza w Widlicach Dolnych, oprac. A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 100–101; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 70.