Wielbrandowo — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Wielbrandowie leży w lesie poza wsią, około czterystu metrów na zachód od jej środka. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją dziewięćdziesiątą wykazu gminy Skórcz jako cmentarz ewangelicki o powierzchni siedmiu arów. Nekropolia jest nieczynna i zniszczona.

Wielbrandowo to kociewska wieś nad strugą Liszką, dopływem Jonki, dawna wieś królewska starostwa osieckiego. Do wsi należało wybudowanie Pólko o niemieckiej nazwie Davidsthal. Przed 1920 rokiem należała do powiatu Preußisch Stargard w rejencji gdańskiej, w prowincji Prusy Zachodnie. W latach 1920–1939 wieś należała do Drugiej Rzeczypospolitej, do powiatu starogardzkiego w województwie pomorskim. Parafia rzymskokatolicka mieściła się w Skórczu, około 4 kilometrów stąd.

Agathon Harnoch notuje, że parafię ewangelicką w Skórczu utworzono prowizorycznie 26 grudnia 1846 roku, a ostatecznie dekretem inkorporacyjnym z 9 października 1855 roku. Do 1846 roku okoliczne miejscowości należały do parafii w Gniewie, Starogardzie i Borzechowie. Kościół — szachulcowy, z murowaną apsydą — postawiło własnym kosztem gdańskie Towarzystwo Gustawa Adolfa: kamień węgielny położono 29 kwietnia 1851 roku, świątynię poświęcono w dzień Wniebowstąpienia, 20 maja 1852 roku.

W 1865 roku dobudowano wieżę. Harnoch liczy w parafii skórczańskiej dwanaście cmentarzy ewangelickich, ale nie podaje ani ich nazw, ani dat.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał we wsi 474 mieszkańców — 402 katolików i 72 ewangelików. W 1885 roku we wsi stały pięćdziesiąt dwa budynki mieszkalne, a gospodarstw domowych było osiemdziesiąt dziewięć. Słownik geograficzny podaje, że Wielbrandowo miało dwie szkoły, katolicką i ewangelicką. Wykaz gmin zapisał wieś na stronie trzydziestej czwartej pod pozycją pięćdziesiątą ósmą i jako parafię ewangelicką wskazał Skórcz (Skurz).

Spis z 1 grudnia 1910 roku odnotował w Wielbrandowie 468 mieszkańców, wśród nich 44 niemieckojęzycznych — 33 ewangelików i 11 katolików — oraz 424 osoby mówiące po polsku. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku wykazał tu 470 mieszkańców, w tym 14 wyznania ewangelickiego. Narodowość polską podało 456 osób, niemiecką 14.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Skurz i podaje tu 33 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Preußisch Stargard, s. 34, poz. 58; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912, powiat Preußisch Stargard, poz. 70; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 46, poz. 66; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, hasło Wielbrandowo; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło Skurz; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz gminy Skórcz, poz. 90; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz ewangelicki w Wielbrandowie — Kociewie24.eu; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Skórcz na lata 2016–2019 (uchwała nr VIII/57/2015 z 22 grudnia 2015 roku); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 45.