Wielgłowy — cmentarz ewangelicki

Wielgłowy (po niemiecku Felgenau, w zapisie z 1710 roku Wulgłowo) leżą dziś w gminie Subkowy w powiecie tczewskim. Po tutejszej społeczności ewangelickiej został cmentarz. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 201 jako dawny cmentarz ewangelicki w Wielgłowach, bez datowania, powierzchni i numeru działki.

Wizytacja biskupa Madalińskiego z 1686 roku i wizytacja Szaniawskiego z 1710 podają, że dobra należały do klasztoru cystersów w Oliwie — z dopiskiem, że klasztor od czterech lat nie daje proboszczowi mesznego. Według wizytacji Rybińskiego z 1780 roku mieszkało we wsi stu ewangelików.

W urzędowym spisie rejencji gdańskiej z 1820 roku Wielgłowy figurują jako wieś królewska podległa urzędowi w Subkowach, o siedemnastu dymach, a w topografii Goldbecka z 1789 roku — jako wieś królewska o szesnastu dymach, z folwarkiem i wiatrakiem. W spisie z 1820 roku naliczono tu 46 mieszkańców, wszystkich wyznania katolickiego.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Felgenau 11 budynków mieszkalnych i 160 mieszkańców, w tym 24 ewangelików i 136 katolików. W tym czasie dzieci z Wielgłowów należały do okręgu szkolnego w Brust.

W dziewiętnastym wieku, zanim w 1887 roku utworzono powiat tczewski, Słownik geograficzny opisywał Wielgłowy jako majętność prywatną w powiecie starogardzkim, o obszarze 415 hektarów. W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku naliczono we wsi 126 osób: 108 katolików i osiemnastu ewangelików (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 39). Spisy z 1820 i 1885 roku podają przynależność kościelną: ewangelicy z Wielgłowów chodzili do kościoła w Tczewie, katolicy — do Subkowów.

Od co najmniej 1891 do 1912 roku Wielgłowy (Felgenau, 415 hektarów), majątek w dzierżawie wieczystej, należały do Roberta Heinego z Narkowów, członka pruskiej Izby Panów, i były prowadzone przez jego zarządców, w 1909 i 1912 roku przez Johanna Ewerta. W latach 1891–1912 ewangelicy z Wielgłowów należeli do parafii ewangelickiej w Swarożynie. W 1928 roku polska księga adresowa podaje jako właścicielkę Adelę Schöler (w druku „Szöler”), z 747 hektarami.

W 1930 roku 184 hektary tego majątku wpisano do wykazu przymusowego wykupu, a wiosną tego roku Państwowy Bank Rolny przystąpił do parcelacji 404 hektarów majątku Wielgłowy.

Karta cmentarza, sporządzona 15 listopada 1984 roku, określa jego stan jako „zły, nagrobki zatarte”, a układ jako nieczytelny. Studium zagospodarowania przestrzennego gminy Subkowy, uchwalone 7 września 2021 roku, wymienia w Wielgłowach „pozostałości cmentarza rodowego”.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Swaroschin i podaje tu 39 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28, poz. 39; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 56, nr 53; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. XIII, hasło „Wielgłowy”; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Subkowy (pozycja 201); karta cmentarza w Wielgłowach, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska i G. Olszewska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Subkowy (załącznik do uchwały nr XXVII/191/2021 Rady Gminy Subkowy z 7 września 2021 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 204, pozycja 63; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 72; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 16–17; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 38; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 26–27; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 37; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 5; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1240; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 22.