Cmentarz w Wielistowie

Cmentarz ewangelicki Wielistowa leży niecały kilometr na południe od wsi, w lesie — wojewódzka ewidencja zabytków wskazuje część działki 203 w obrębie Godętowo. Jest niewielki, ma około czterech arów i pozostaje w zarządzie nadleśnictwa. Założono go na zboczu: kwatery układają się tarasowo, granice tarasów wyznaczają kamienie, a przez środek biegnie aleja; osobno wydzielono kwaterę dziecięcą.

Cmentarz jest zrujnowany i zabezpieczony drewnianą barierką. Zostało na nim kilka kamiennych płyt nagrobnych — jedna tablica zachowała czytelną inskrypcję, druga jest połamana. Ostatnie pochówki odbyły się po 1945 roku.

W 1784 roku Wielistowo leżało milę na wschód-północny wschód od Lęborka, w dolinie. Przy dwóch folwarkach mieszkało pięciu zagrodników; był młyn wodny, karczma i kuźnia — razem 17 dymów — a nad Łebą dobre łąki. Wieś należała do parafii w Dzięcielcu (Dzincelitz).

Wielistowo, po niemiecku Felstow, w starszych zapisach Velischtow (1437), Vilstow i Velstow, nosiło pierwotnie słowiańską nazwę Wielestowo. W 1437 roku opisano je jako kaszubskie dobro o czterech radłach, płacące czynsz żywym inwentarzem — krowami, świniami i kozami — i odrabiające przewód. Bardzo wcześnie osiadła tu pomorska rodzina rycerska, która wzięła nazwisko od wsi; jej najstarszy przywilej lenny sięga 1493 roku, a w 1628 roku siedział tu Jürgen Velstow i posiadał sześć włók. Od 1658 roku miejsce nazwiska Felstow zajmuje w źródłach nazwisko Jaduncke. W XVIII wieku dobra były podzielone: częścią A władali Felstowowie (w 1784 roku pułkownik Philipp Jakob von Felstow), a częścią B rodzina von Pirch. Wizytacja Rybińskiego z 1780 roku zastała we wsi „Magnifica Domina Pyrchen”, 15 katolików i 24 ewangelików. Około 1811 roku majątek scalił Gustav von Weiher.

W latach 1828–1842 należał do von Osterohtów, w 1845 roku kupił go Carl Höne, dawny burmistrz Lęborka, w 1865 roku — Theodor Höne, a w 1868 — von der Marwitz. W 1887 roku Marwitz sprzedał Wielistowo adwokatowi z Berlina — Franz Schultz wymienia pod tym rokiem Juliusa Lazarusa, a po nim fundację jego imienia.

Przed 1945 rokiem wieś należała do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze i była siedzibą własnego obwodu urzędowego (Amtsbezirk Felstow), obejmującego majątki Felstow, Goddentow i Groß Damerkow. W Groß Boschpol mieścił się urząd stanu cywilnego dla wsi. Słownik geograficzny opisuje Wielistowo w stanie z lat osiemdziesiątych XIX wieku: 1078 hektarów, w tym 503 roli ornej, 105 łąk i 389 lasu, oraz 287 mieszkańców w 1887 roku — 190 ewangelików, 93 katolików, jednego dysydenta i trzech Żydów. Franz Schultz, piszący ćwierć wieku później, podaje dla tego samego obwodu dworskiego 997 hektarów i 284 mieszkańców. Ewangeliccy mieszkańcy dawnego majątku rycerskiego (Rittergut) należeli do parafii ewangelickiej w Dzięcielcu (Zinzelitz), gdzie stał kościół parafialny; parafią katolicką było Rozłazino (Roslasin).

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku zapisał w obwodzie dworskim Felstow 156 ewangelików i 99 katolików.

Kościoła we wsi nie było, a Słownik geograficzny odnotował w Wielistowie piękną prywatną kaplicę, która „przeszła w posiadanie protestanta”.

Źródła: Cmentarz w Wielistowie (Wikipedia); Dwór Wielistowo — Dwory i Pałace Polski (dipp.info.pl); F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912, s. 39, 355–356; Gemeindelexikon für die Provinz Pommern — pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku, powiat lęborski, s. 190–191, pozycja 80; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIII, hasło „Wielestowo 1.”; wojewódzka ewidencja zabytków (WUOZ Gdańsk, gmina Łęczyce, pozycja 142); dokumentacja terenowa M. Drzewieckiego; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1070.