Wielka Słońca — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Wielkiej Słońcy (po niemiecku Groß Schlanz), w gminie Subkowy, ujęty jest w wojewódzkiej ewidencji zabytków pod pozycją 203 — osobno od dawnego cmentarza ewangelickiego w Subkowach, przy ulicy Spółdzielczej. Ewidencja nie podaje ani daty założenia cmentarza, ani jego powierzchni, ani numeru działki; w źródłach nie znaleziono liczby pochówków. Wieś leży nad lewym brzegiem Wisły.

Około 1245 roku, w czasie wojny z Krzyżakami, na wzgórzu panującym nad rzeką stanął zamek Świętopełka zwany Osiek. W 1312 roku nie było po zamku Świętopełka żadnego śladu. W dokumencie z 1248 roku nazwa pojawia się w postaci Slanza. W 1280 roku książę Mściwój nadał obie Słońce biskupowi płockiemu Tomaszowi, a w 1312 roku Wielka Słońca przeszła drogą zamiany do cystersów pelplińskich; w 1414 roku opat Piotr Honigfeld przebudował tutejszą gospodarkę, osadzając czternastu chałupników po siedem mórg, sołtysa na prawie chełmińskim i czterech rybaków. Dawna nazwa polska brzmiała „Słońca polska” — w odróżnieniu od sąsiedniej Małej Słońcy, którą indeks wizytacji archidiakonatu pomorskiego notuje jako „Słońca niemiecka”.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Groß Schlanz jako wieś królewską z siedmioma gospodarstwami chłopskimi i dziewięcioma zagrodami chałupniczymi. Notował tu 24 budynki mieszkalne i 227 mieszkańców, w tym 37 ewangelików i 190 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Rauden; katolicy — do parafii w Subkowach; dzieci należały do okręgu szkolnego w Klein Gartz. W źródłach nie znaleziono własnej świątyni tutejszych ewangelików; należeli do parafii ewangelickiej w Rudnie (Kirchspiel Rauden).

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku wykazano we wsi 193 mieszkańców, z czego 168 katolików i 25 ewangelików (Gemeindelexikon dla prowincji Prusy Zachodnie, powiat Dirschau, strona 28, pozycja 8). Te same liczby podaje Słownik geograficzny, dodając, że wieś z wybudowaniem Rybaki (Fischbude) obejmowała siedem gburstw i dziewięć zagród na 483 hektarach. Wieś należała do parafii rzymskokatolickiej w Subkowach (Subkau). W sąsiedniej Małej Słońcy, należącej do tej samej parafii ewangelickiej, w 1885 roku mieszkały 404 osoby, wśród nich 76 ewangelików.

W 1891 roku największe gospodarstwa miał Friedrich Dähnke (154 hektary) i Friedrich Kröhling (148 hektarów). Leksykon Meyersa podaje dla wsi 173 mieszkańców według spisu z 1910 roku; rozbicia na wyznania to źródło nie podaje.

Do 1920 roku wieś należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau) w rejencji gdańskiej prowincji Prusy Zachodnie, a w latach 1920–1939 leżała w granicach II Rzeczypospolitej, w województwie pomorskim. W 1928 roku Helmut Kröhling miał 110 hektarów, a Kurt Kröhling 285 hektarów w Rybakach; obaj figurują w wykazie przymusowego wykupu z 1939 roku.

Karta cmentarza z 15 listopada 1984 roku ocenia jego stan słowami: „zły, drzewostan z samosiewu, nagrobki nieczytelne”. Cmentarz leżał wtedy na szczycie wzniesienia, na wale ziemnym, jako zadrzewiona kępa wśród pól. W odległości około trzystu metrów biegła droga z Rybaków do Subków. Zachowały się na nim jedna płyta nagrobna i jedna mogiła z metalowym krzyżem. W drzewostanie ze starszych drzew zachowały się dwa kasztanowce i świerk, wszystkie w dobrym stanie.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 12 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Dirschau, s. 28, poz. 8 (Groß Schlanz) i s. 30, poz. 49 (Klein Schlanz); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. X, hasło „Słońca” (1. Mała, 2. Wielka); Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 1, s. 656 (Gross Schlanz); Visitationes archidiaconatus Pomeraniae — indeks miejscowości; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Subkowy, pozycja 203; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); karta cmentarza w Wielkiej Słońcy, oprac. S. Grochowski, Z. Grochowska, G. Olszewska, Gdańsk 1984 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 219, pozycja 223; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 76; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 195; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 202; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1242; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.